Emisyon ticareti nedir?

Emisyon ticareti, belirli bir grup tesisin toplam sera gazı salımını bir üst sınıra bağlayan ve o sınır kadar devredilebilir birim çıkaran bir düzenleme aracıdır.

Üç adımda mekanizma§

Üst sınır belirlenir. İdare, kapsamdaki tesislerin bir sistem yılında ne kadar salabileceğini bir üst sınıra bağlar.

Üst sınır kadar tahsisat çıkarılır. Her tahsisat bir ton karbondioksit eşdeğeri salma hakkını temsil eder. İdare tahsisatları tesislere ücretsiz dağıtır ya da satar.

Yıl sonunda hesap kapanır. Her tesis, o yıl doğrulanmış emisyonu kadar tahsisatı sisteme geri verir. Bu işleme teslim denir. Teslim edilen tahsisat iptal edilir.

Tahsisatı yetmeyen tesis piyasadan satın alır. Fazlası olan ise satar.

Neden bu yöntem§

Aynı miktarda azaltım her tesiste aynı maliyete mal olmaz. Bir tesiste bir tonluk azaltım küçük bir yatırımla sağlanabilirken, başka bir tesiste aynı azaltım büyük bir maliyet gerektirebilir.

Tahsisat devredilebilir olduğunda tesisler azaltımı en ucuz olduğu yerde yapar. Toplam sınır aynı kalırken toplam maliyet düşer. Düzenleyici hangi tesisin ne kadar azaltacağına karar vermez, yalnız toplam sınırı koyar.

Karbon vergisinden farkı§

Karbon vergisinde ton başına fiyat baştan belirlenir, toplam azaltım sonradan belli olur; emisyon ticaretinde toplam emisyon baştan sınırlanır, fiyat piyasada oluşur. İki aracın maliyet hesabını, idari yapısını ve işletme kararlarına etkisini karbon vergisi mi, piyasa mı sayfasında karşılaştırıyoruz.

Üst sınırın iki türü§

Mutlak üst sınır toplam ton cinsinden belirlenir. Üretim artsa da toplam sınır değişmez.

Yoğunluk temelli üst sınır birim ürün başına emisyona bakar. Üretim arttığında toplam sınır da artabilir.

Türkiye ETS Yönetmeliği üst sınırı emisyon yoğunluğu temeline dayalı olarak tanımlar: bir sistem yılı için verilecek ücretsiz tahsisat ile birincil piyasa tahsisatının toplamı (Md. 4/l, Md. 11/1). Üst sınır böylece dağıtılan tahsisatların toplamı olarak ortaya çıkar; önceden konan mutlak bir tavan yoktur. Sayı da sistem yılının başında ilan edilmez; o yılın doğrulanmış emisyon raporlarının son teslim tarihinden itibaren 60 gün içinde yayımlanan Ulusal Tahsisat Planında açıklanır (Md. 11/2). Ayrıntısı tahsisat: kıyas yöntemi sayfasında.

MRV olmadan çalışmaz§

Sistemin işleyebilmesi için bir tonun her tesiste aynı ton olması gerekir. Tesislerin raporladığı sayılar aynı kurallara göre ölçülmemişse, aralarındaki ticaret bir şey ifade etmez.

İzleme, raporlama ve doğrulama zinciri bu karşılaştırılabilirliği sağlar. Ayrıntı MRV nedir sayfasında.

Türkiye'de nasıl uygulanır§

Türkiye ETS pilotu 2026–2027 emisyon yıllarını kapsar. Beş sektörün Kategori B/C tesislerinde Usul 2’deki faaliyet/eşik ve ana faaliyet kontrolleri birlikte yapılır. Ücretsiz tahsisat oranı kıyas yöntemine göre %100, pilot sektörel faaliyet katsayısı 1’dir; bu oran her tesisin bütün emisyonunun karşılanacağı anlamına gelmez (Usul 7 ve 12). Usul 6(1) uyarınca 2026 sistem yılında genel tahsisat teslimi yoktur; gönüllü tamamlayıcı tahsisat fiyatı mekanizması ayrıca düzenlenir. 2027 emisyonları için teslim Kasım 2028’in son iş günüdür (Usul 6(2)). Hesap, raporlama ve teslim kuralları yayımlanmıştır; sayısal kıyas, Ulusal Tahsisat Planı ve piyasa açılış/işlem duyuruları ayrıca izlenir.

Sistemin bütünü için sistem haritasına, zaman sırası için süreç akışına, güncel duruma Türkiye ETS güncel durum sayfasına bakabilirsiniz.