Bölüm VI
Sözlük
Emisyon ticaretinde geçen terimlerin Türkçe–İngilizce karşılıkları ve tanımları.
Tanımlar sistemden bağımsız ve geneldir. Türkiye'ye özgü sayılar (eşikler, oranlar, tarihler) burada değil, ilgili yazıda kaynağıyla birlikte verilir. Zaman sırası süreç akışında.
101 terim
- Akış diyagramıFlow diagramayrıca: Akım şeması
- Tesisteki üniteleri ve aralarındaki malzeme, yakıt, ısı, elektrik ve atık gaz akışlarını gösteren çizim. İzleme dosyasında üzerine emisyon kaynakları, ölçüm noktaları ve ölçüm cihazları da işlenir.
- AkreditasyonAccreditation
- Doğrulayıcı kuruluşun emisyon veya faaliyet seviyesi raporunu incelemeye yetkili olduğunu belgelendiren resmi tanıma. Akreditasyon olmadan doğrulama raporu sisteme girmez.
- Alt tesisSub-installation
- Bir tesisin tahsisat hesabı için ayrılan, belirli bir ürün veya süreç sınırına sahip birimi. Ücretsiz tahsisat alt tesis bazında hesaplanır.
- Atık gazWaste gas
- Üretim sonucu oluşan, standart koşullar altında gaz halinde ve tam olarak oksitlenmemiş karbon içeren gaz. Kaynak akışı sınıflandırmasında ayrı ele alınır.
- BankalamaBankingayrıca: Bankacılık, Devretme, Saklama
- Tahsisatların ilgili uygulama döneminin sonraki yıllarında kullanılabilmesi (Madde 19/3). Tesise, azaltımı erken yapıp kazancını sonraya saklama imkânı verir. Dönem içiyle sınırlıdır: tahsisat ihraç edildiği tarihten uygulama dönemi sonuna kadar geçerlidir, süresi dolan ilga edilir (Madde 15). Bankalama süresini belirlemeye Başkanlık yetkilidir. Pilot dönemde bankalama ve ödünç alma uygulanmaz (Usul 17).
- BelirsizlikUncertainty
- Ölçülen veya hesaplanan emisyon değerinin gerçek değerden sapma aralığı. İzleme planı, her kaynak akışı için kabul edilebilir belirsizliği ve bunu sağlayan yöntemi yazar.
- Birincil piyasaPrimary market
- Tahsisatın ilk kez satıldığı piyasa. Devletin veya piyasa işletmecisinin düzenlediği açık artırma buradadır.
- Bölgesel ısıtma alt tesisiDistrict heating sub-installation
- Tesisin izleme sınırında üretilip dışarıda bölgesel ısınmaya kullanılan ısıya ait pilot alt tesistir. Her ısı ihracı bu gruba girmez. Tahsisat atfedilen emisyona dayanır (Usul Ek-1,11).
- Çifte sayımDouble counting
- Aynı yakıtın, ısının, ürünün veya emisyonun birden fazla alt tesise ya da kaleme yazılması. Alt tesis toplamlarının tesis toplamıyla karşılaştırılmasıyla önlenir.
- Dâhilî bilgiInside informationayrıca: Dahili bilgi
- Henüz kamuya açıklanmamış, gerçekleşmiş veya normal olarak gerçekleşmesi beklenen bir durum ya da olayla ilgili olan ve açıklandığında enerji veya çevre ürünü fiyatlarını önemli ölçüde etkilemesi muhtemel bilgi. ETS bakımından tahsisat fiyatını etkileyebilecek bilgi de bu çerçevede değerlendirilir (Şeffaflık Yönetmeliği 4(1)(c)).
- Dâhilî Bilgi Platformu (DİP)Inside Information Platformayrıca: DİP, DIP, Dahili Bilgi Platformu
- EPİAŞ’ın, enerji ve çevresel piyasalarda dâhilî bilgilerin kamuya açıklanması için işlettiği merkezi veri platformu. Açıklanacak asgarî bilgiler 14967 sayılı kararda sayılır. SGİRD’de plan/rapor sunumu, TYS’de tahsisat başvurusu ve İKS’de hesap işlemlerinden ayrı bir kanaldır (Şeffaflık Yönetmeliği 5(1)).
- Danışma KuruluAdvisory Board
- Karbon Piyasası Kuruluna sunulmak üzere emisyon ticaret sistemiyle ilgili strateji ve eylemlere ilişkin istişari nitelikte karar alan kurul. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Başkanı başkanlığında toplanır.
- DenkleştirmeOffsettingayrıca: Ofset
- Sistem dışında gerçekleştirilen bir azaltım projesinden elde edilen kredinin, yükümlülüğün bir bölümünü karşılamak üzere kullanılması. Genellikle bir üst limitle sınırlanır.
- DoğrulamaVerification
- Tesisin emisyon veya faaliyet seviyesi raporunun, akredite bir kuruluşça bağımsız olarak incelenmesi. Doğrulanmamış rapor uyum döngüsünü tamamlamaz.
- Doğrulama riskiVerification risk
- Doğrulayıcının önemli hatalı bildirim içeren rapor için uygun olmayan görüş vermesi riski; inceleme planı doğal risk, kontrol riski ve tespit riski birlikte değerlendirilerek kurulur.
- Doğrulayıcı kuruluşVerifier
- Tesisin yıllık emisyon raporunu bağımsız olarak inceleyip doğrulayan, bu iş için akredite edilmiş kuruluş. Rapor doğrulanmadan uyum döngüsü tamamlanmaz.
- Ek rezervAdditional reserve
- Teslim yükümlülüğünün yerine getirilebilmesi amacıyla, belirli koşulları sağlayan tesislerin talebi üzerine Karbon Piyasası Kurulu kararıyla kullanılan tahsisat miktarı. Üst sınırın belirli bir oranını aşamaz.
- Elektrik sektörel düzeltme faktörü αElectricity balancing factor
- Pilot elektrikte toplam açık ve fazla farklıysa küçük toplamın büyük toplama oranıdır. Yalnız toplamı daha büyük olan grubun işaretli farkını E+P×α yoluyla düzeltir; eşitlikte düzeltme yapılmaz. Tek taraf varsa alfa sıfır; iki toplam sıfırsa bölme yapılmaz (Usul 12(2)).
- Elektrik ürün alt tesisiElectricity product sub-installationayrıca: Elektrik alt tesisi
- Resmî Pilot Ek-1’deki elektrik ürün grubunun alt tesisi; yakıt kırılımları ayrı alt tesis değildir. Tesisin pilot kapsamı Usul 2, fiziksel sınır ve faaliyet yöntemi onaylı İMP ile belirlenir. Tesis içi üretim veya WHR için otomatik kapsam/muafiyet sonucu çıkarılmaz; net/brüt yönteminin dayanağı ayrıca gösterilir.
- Emisyon faktörüEmission factor
- Birim faaliyet verisi başına açığa çıkan sera gazı miktarı. Faaliyet verisiyle çarpıldığında emisyon miktarını verir.
- Emisyon kaynağıEmission source
- Tesis içinde sera gazının atmosfere verildiği belirli nokta ya da süreç: bir kazan, bir fırın, bir baca.
- Emisyon ticaretiEmissions tradingayrıca: Üst sınır ve ticaret
- Toplam emisyona üst sınır konduğu ve salma hakkının tahsisat olarak alınıp satılabildiği sistem. Tesis, saldığı her ton için bir tahsisat teslim eder.
- Emisyon yoğunluğuEmission intensity
- Birim ürün, enerji veya yakıt başına salınan sera gazı emisyon miktarı. Üst sınırın belirlenmesinde ve kıyas değeri hesabında temel alınan ölçüdür.
- EPİAŞEXISTayrıca: Enerji Piyasaları İşletme A.Ş.
- Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi. Türkiye'de emisyon tahsisatı piyasasının işletmecisi olarak görevlendirilen kuruluş.
- Esneklik mekanizmalarıFlexibility mechanisms
- Kapsamdaki işletmelere teslim yükümlülüğünü yerine getirirken önceki veya sonraki dönemin tahsisatlarını kullanma hakkı ile denkleştirme kullanımı ve benzeri imkânlar sağlayan süreçler.
- ETS2ETS2
- Avrupa Birliği'nin binalar, karayolu taşımacılığı ve ek sektörler için kurduğu ikinci emisyon ticaret sistemi. Birinci sistemden ayrı bir üst sınır ve piyasa işler.
- Faaliyet seviyesiActivity level
- Bir alt tesiste belirli bir dönemde üretilen ürün veya yürütülen faaliyetin miktarı. Ücretsiz tahsisat bu miktarla kıyas değerinin çarpımına dayanır.
- Faaliyet Seviyesi RaporuActivity Level Reportayrıca: FSR
- Tesisin o yılki üretim veya faaliyet miktarını beyan eden, doğrulamaya tabi belge. Yapısını İzleme Metodolojisi Planından, o yılın emisyon değerini emisyon raporundan alır.
- Faaliyet verisiActivity data
- Emisyon hesabının girdisi olan ölçülmüş miktar: yakılan yakıt, tüketilen hammadde, üretilen ürün gibi.
- FSR önemlilik seviyesiFSR materiality level
- Pilot FSR doğrulamasında %5 için toplam tesis emisyonu, net üretilen/alınan ölçülebilir ısı ve her ürün faaliyet seviyesi ayrı temel oluşturur. Ölçüm belirsizliği veya hata bırakma izni değildir (Ek-2 F8).
- Genel sektörel düzeltme faktörüGeneral sectoral correction factor
- Pilot Usul 4(ı), gerekli görüldüğünde sektör veya alt tesis özelinde tahsisat miktarında düzenleme yapan faktörü tanımlar. Elektrikte bunun özel hesabı Usul 12’deki alfa ile yapılır; pilot sektörel faaliyet katsayısı 1 ise ayrı kavramdır.
- Gömülü emisyonEmbedded emissions
- Malın üretimindeki doğrudan emisyonlar ve ilgili mallarda tüketilen elektriğin üretiminden gelen dolaylı emisyonlar. Karmaşık mallarda ilgili öncüllerin gömülü emisyonu da hesaba katılır; kapsam ürünün ve öncülün CBAM kuralına göre belirlenir.
- İhaleAuctioningayrıca: Açık artırma, Müzayede
- Tahsisatların ücretsiz dağıtılmak yerine piyasa katılımcılarına satıldığı yöntem. Yönetmelik birincil piyasayı tahsisatların ihale yöntemiyle dağıtıldığı piyasa olarak tanımlar (Madde 4). Ücretsiz tahsisat azaldıkça ihalenin payı artar.
- İkame veriSubstitute data
- Ölçüm veya analiz verisinin elde edilemediği dönemler için önceden tanımlanmış bir yöntemle üretilen, yerine geçen değer. Kullanıldığı dönem raporda ayrıca işaretlenir.
- İkincil piyasaSecondary market
- Daha önce ihraç edilmiş tahsisatın katılımcılar arasında alınıp satıldığı piyasa. Birincil piyasadan sonra oluşan işlemler buradadır.
- İklim Değişikliği BaşkanlığıDirectorate of Climate Changeayrıca: Başkanlık
- Türkiye'de sera gazı emisyon izni, izleme planı onayı ve izleme-raporlama-doğrulama süreçlerini yürüten idare.
- İklim KanunuClimate Law
- Türkiye'de emisyon ticaret sistemine yasal zemin veren, sera gazı emisyon izni zorunluluğunu getiren ve Karbon Piyasası Kurulu'nu kuran kanun.
- İşlem Kayıt SistemiTransaction registry
- Tahsisatın hangi hesaba ait olduğunu, ne zaman el değiştirdiğini ve teslim edilip edilmediğini tutan resmi kayıt. Piyasa işlemi bu sistem üzerinden yürür.
- İşletmeOperatorayrıca: İşletmeci
- EK-1'deki faaliyeti yürüten veya tesisi işleten ya da kullanma hakkına sahip, izleme planını sunan ve tahsisat teslim yükümlülüğünü taşıyan gerçek veya tüzel kişi yahut kamu kurum ve kuruluşu.
- İzleme Metodolojisi PlanıMonitoring Methodology Planayrıca: İMP
- Tahsisat hesabına esas alt tesis sınırlarını, faaliyet seviyesi yöntemini ve veri kaynaklarını tarif eden plan. Son onaylı izleme planı üzerine kurulur.
- İzleme planıMonitoring plan
- Tesisin emisyonlarını hangi yöntemle, hangi ölçüm ekipmanıyla ve hangi sıklıkta izleyeceğini tarif eden, yetkili idare tarafından onaylanan belge. İzleme başlamadan önce onaylanmış olması gerekir.
- İzleme, raporlama, doğrulamaMonitoring, reporting, verification (MRV)ayrıca: İRD, MRV
- Emisyon verisinin bacadan çıkıp resmî bir sayıya dönüşene kadar geçtiği üç aşamalı süreç. Sistemin güvenilirliği bu zincire dayanır.
- KademeTier
- Bir kaynak akışında faaliyet verisi, emisyon faktörü veya ısıl değer için aranan ölçüm kalitesi düzeyi. Yüksek kademe daha dar belirsizlik ister.
- Karbon fiyatıCarbon price
- Bir ton karbondioksit eşdeğeri salmanın piyasada veya düzenleyici araçla oluşan maliyeti. Emisyon ticaretinde bu fiyat tahsisatın işlem gördüğü bedeldir.
- Karbon kaçağıCarbon leakage
- Karbon maliyeti nedeniyle üretimin, karbon fiyatı olmayan ya da daha düşük olan ülkelere kayması. Küresel emisyon azalmaz, sadece yer değiştirir. Ücretsiz tahsisat bu riske karşı kullanılan araçlardan biridir.
- Karbon kredisiCarbon credit
- Sera gazı emisyonlarının azaltım veya giderim faaliyetlerinin bağımsız kuruluşlar tarafından geçerli kılınması, doğrulanması ve belgelendirilmesi sonucu elde edilen, bir ton karbondioksit eşdeğeri ifade eden kredi.
- Karbon Piyasası KuruluCarbon Market Board
- Türkiye'de karbon piyasasına ilişkin temel kararları alan kurul. Ulusal tahsisat planlarını onaylar, ücretsiz tahsisat dağıtımını ve denkleştirme kredisi limitlerini belirler.
- Karbon vergisiCarbon tax
- Salınan her ton sera gazı için sabit veya tarifeli bir bedel alan kamu aracı. Fiyatı idare belirler; salınacak toplam miktar piyasada oluşmaz.
- Kategori A tesisCategory A installation
- Kurulu kapasitesine göre ihtiyatlı olarak hesaplanan yıllık emisyonu en alt eşiğin altında kalan tesis. Emisyon ticaret sisteminin dışındadır; izleme, raporlama ve doğrulama yükümlülüğü devam eder.
- Kategori B tesisCategory B installation
- Onaylı izleme planında kurulu kapasiteye göre ihtiyatlı hesaplanan yıllık emisyonu 50.000 tCO2e’nin üzerinde ve 500.000 tCO2e dahil olan tesis. Biyokütle CO2’si hariç, transfer edilen CO2 dahildir. Kategori tek başına pilot kapsamı belirlemez; Usul 2’deki faaliyet, kapasite ve ana faaliyet istisnası birlikte kontrol edilir.
- Kategori C tesisCategory C installation
- Onaylı izleme planında kurulu kapasiteye göre ihtiyatlı hesaplanan yıllık emisyonu 500.000 tCO2e’nin üzerinde olan tesis. Biyokütle CO2’si hariç, transfer edilen CO2 dahildir. Kategori tek başına pilot kapsamı belirlemez; Usul 2’deki faaliyet, kapasite ve ana faaliyet istisnası birlikte kontrol edilir.
- Kaynak akışıSource stream
- İzleme metodolojisinde emisyona yol açan girdi ya da çıktı kalemi: belirli bir yakıt, hammadde ya da ürün akışı. Emisyon hesabı kaynak akışı bazında kurulur.
- KıyasBenchmarkayrıca: Kıyaslama, Benchmark
- Bir sektörde birim ürün başına referans emisyon değeri. Ücretsiz tahsisat bu değerle faaliyet seviyesi çarpılarak hesaplanır; yoğunluğu kıyas değerinin altında kalan tesis fazla, üstünde kalan açık verir. Pilot Usul 11 elektrik dışı gruplar için ilgili yılın ağırlıklı genel ortalamasını, elektrik için 2023–2027 tesis/santral verisini düzenler. Sayısal kıyas UTP ile ayrıca ilan edilir. Yönetmelik 13(1) ve Usul 9’daki KPK yetkisi saklıdır.
- Kontrol sistemiControl system
- Verinin sayaçtan rapora giderken hangi kayıtlardan, kim tarafından ve hangi denetimle geçtiğini tarif eden düzen. İzleme planının işletme tarafıdır.
- Makul güvenReasonable assurance
- FSR’nin önemli hatalı bildirim içermediğine dair yüksek fakat kesin olmayan olumlu güven seviyesidir (Pilot Usul Ek-2 A(i)).
- MEDASCentral Electronic Verifier Assignment Systemayrıca: Merkezi Elektronik Doğrulayıcı Kuruluş Atama Sistemi
- Doğrulayıcı kuruluşların atamalarının yapıldığı merkezi elektronik sistem. Tesis doğrulayıcısını serbestçe seçmez; atama bu sistem üzerinden yapılır. 4734 sayılı Kamu İhale Kanununa tabi işletme ve tesisler MEDAS kapsamı dışındadır (Madde 30/2).
- Net kalorifik değerNet calorific valueayrıca: NKD, Alt ısıl değer
- Bir yakıtın birim miktarının yanmasıyla elde edilen, su buharının yoğuşma ısısı düşülmüş enerji. Emisyon hesabında miktarı enerjiye çeviren katsayıdır.
- Ödünç almaBorrowing
- Bir yılın yükümlülüğünü karşılamak için sonraki yılın tahsisatının kullanılabilmesi. Bankacılığın tersi yönde esneklik sağlar ve genellikle sınırlıdır.
- Ölçülebilir ısıMeasurable heat
- Buhar, sıcak hava, su, yağ, sıvı metaller ve tuzlar gibi bir ısı transfer ortamı kullanılarak boru hattı veya kanal aracılığıyla taşınan ve bir ısı ölçerin kurulu olduğu ya da kurulabileceği net ısı akışı. Alt tesis ayrımında belirleyicidir.
- Ölçülebilir ısı kıyasına dayalı alt tesisHeat benchmark sub-installationayrıca: Isı kıyas alt tesisi, Ölçülebilir ısı alt tesisi
- Ürün alt tesisleri dışında kalan süreçlerde kullanılan ölçülebilir ısı ve buna bağlı emisyonlar için kurulan alt tesis. Faaliyet seviyesi net ölçülebilir ısıdır (TJ).
- ÖncülPrecursor
- Karmaşık malın üretiminde kullanılan, yöntem düzenlemesinde ilgili girdi sayılan ve kendisi de CBAM kapsamında bulunan mal. Örneğin çimento üretimindeki klinker; her hammadde öncül değildir.
CBAM soru-cevap rehberi: üretici, ithalatçı ve doğrulayıcı için okuma dosyası
- Önemli hatalı bildirimMaterial misstatement
- Raporun doğrulama görüşünü etkileyebilecek büyüklükte veya nitelikte hatalı bildirim. Emisyon raporunda Tebliğ 20–21, pilot FSR’de Ek-2 F8 uygulanır; eşik altında olmak tek başına önemsiz olduğu anlamına gelmez.
- Önemlilik seviyesiMateriality level
- Doğrulamada hatalı bildirimleri değerlendirirken kullanılan seviye. Emisyon raporu ile FSR için farklı temeller bulunur; ölçüm belirsizliği veya kabul edilebilir hata izni değildir.
- Pilot dönemPilot phase
- Türkiye ETS'te 2026 ve 2027 emisyon yıllarını kapsayan iki yıllık dönem. Usul 2’de belirtilen faaliyet ve kapasite koşullarını sağlayan Kategori B ve C tesisler kapsamdadır. 2026 genel teslim yükümlülüğü yoktur; Usul 6(1) gönüllü tamamlayıcı fiyat mekanizmasını ayrı tutar. 2027 emisyonlarının teslimi Kasım 2028’in son iş günüdür. 2027 ücretsiz tahsisat oranı %100’dür; miktar pilot hesap yöntemine göre belirlenir, tesisin bütün emisyonlarının ücretsiz karşılanacağı anlamına gelmez (Usul 7,12).
- Pilot sektörel faaliyet katsayısıPilot sectoral activity coefficient
- Pilot ücretsiz tahsisat hesabında 1 uygulanan katsayıdır (Usul 12(6)). Elektrik açık/fazla dengeleme faktörü α ile aynı değildir.
- Piyasa istikrar rezerviMarket stability reserve (MSR)
- Fiyat istikrarını sağlamak amacıyla birincil piyasada yapılacak işlemlerde kullanılmak üzere ayrılan tahsisat miktarı (Madde 4/dd). Birincil piyasaya sunulacak tahsisatların Başkanlıkça belirlenen kısmı rezerve aktarılır; rezerv, dolaşımdaki tahsisat miktarı ve fiyatlara ilişkin değerlendirme sonucunda devreye alınır (Madde 19/1-2).
- Piyasa işletmecisiMarket operatorayrıca: EPİAŞ
- Emisyon ticaret sistemi piyasasını organize eden, birincil ve ikincil piyasaları işleten ve İşlem Kayıt Sistemini yürüten şirket.
- PRODCOMPRODCOM
- Avrupa sanayi ürünleri istatistik sınıflandırması. Alt tesislerde üretilen ürünler bu kodlarla kayıt altına alınır; ürün kıyas eşleştirmesinin ortak dili budur.
- Sektörel faaliyet katsayısıSectoral activity factor
- Alt tesis düzeyinde kıyas değeri hesabında karbon kaçağı gibi sektörel farklılıkları dikkate alarak kullanılan değer (Madde 4/hh). Ücretsiz tahsisat formülünün dört çarpanından biridir; belirlemeye Başkanlığın önerisiyle Karbon Piyasası Kurulu yetkilidir. Pilot uygulamada katsayı 1’dir (Usul 12(6)); sonraki uygulama dönemi değerleri ayrıca izlenir.
- Sera gazıGreenhouse gas
- Atmosferde ısıyı tutarak iklimi etkileyen gaz. Emisyon ticaretinde miktar, küresel ısınma potansiyeliyle karbondioksit eşdeğerine çevrilerek izlenir.
- Sera gazı emisyon izniGreenhouse gas emissions permit
- Kapsamdaki bir tesisin sera gazı salabilmesi için yetkili idareden alması gereken izin. İzin, onaylı bir izleme planına bağlıdır.
- Sera gazı emisyon raporuGreenhouse gas emissions report
- Tesisin bir izleme döneminde saldığı sera gazı miktarını beyan eden, doğrulamaya tabi yıllık belge. Teslim yükümlülüğünün büyüklüğünü bu belirler.
- SGİRDGreenhouse Gas Monitoring, Reporting and Verification System
- Emisyon ve faaliyet seviyesi raporlarının elektronik olarak sunulduğu sera gazı izleme, raporlama ve doğrulama sistemi. Tahsisat başvurusu yapılan TYS ile aynı işlem değildir.
- Sınırda Karbon Düzenleme MekanizmasıCarbon Border Adjustment Mechanismayrıca: SKDM, CBAM
- AB’ye ithal edilen belirli malların gömülü emisyonlarını, AB ETS ihale fiyatlarına bağlı sertifika yükümlülüğüyle ele alan mekanizma. Kesin dönemi 1 Ocak 2026’da başladı; kapsam CN kodu, eşik ve istisnalarla belirlenir.
CBAM soru-cevap rehberi: üretici, ithalatçı ve doğrulayıcı için okuma dosyası
- Sistem yılıSystem year
- Sera gazı emisyon raporuna esas teşkil eden takvim yılı. İzleme bu yıl içinde yapılır; raporlama ve teslim izleyen yıllara düşer.
- Spot piyasaSpot market
- Tahsisatın hemen teslimle alınıp satıldığı piyasa. Vadeli sözleşmeden ayrıdır; işlem bedeli ve katılım şartları piyasa işletmecisinin kurallarına bağlıdır.
- Sürekli emisyon ölçüm sistemiContinuous emission monitoring system (CEMS)ayrıca: Sürekli emisyon ölçümü, CEMS, Ölçüm temelli yöntem
- Baca içinden ya da baca yakınından sürekli numune alarak emisyonu ölçen sistem. Emisyonun hesapla değil ölçümle belirlendiği yerlerde kullanılır; nitrik asit üretiminden kaynaklanan diazot oksit (N2O) emisyonu bu yöntemle izlenir.
- TahsisatAllowanceayrıca: Emisyon tahsisatı
- Bir ton karbondioksit eşdeğeri sera gazı salma hakkını temsil eden devredilebilir birim. Tesis, yıl sonunda doğrulanmış emisyonuna karşılık gelen miktarda tahsisatı teslim eder.
- Tahsisat Yönetim Sistemi (TYS)Allocation Management System
- Ücretsiz tahsisat başvurularının Başkanlığa sunulduğu, incelendiği ve miktarının belirlendiği elektronik sistem; İKS ile veri paylaşımı ve entegrasyon sağlar. Raporların sunulduğu SGİRD’den farklıdır (Pilot Usul 4(j),12(7),13(12)).
- Tamamlayıcı tahsisat fiyatıComplementary allowance priceayrıca: Tamamlayıcı karbon fiyatı
- İşletmelerin talebi üzerine, teslim etmeleri gereken tahsisatlar özelinde birincil piyasada ilave olarak uygulanabilen fiyat. Mekanizma piyasa işletmecisi tarafından işletilir.
- tCO2eTonne of CO2 equivalent
- Farklı sera gazlarının iklim etkisini tek ölçüye indirgeyen birim: ton karbondioksit eşdeğeri. Metan gibi gazlar küresel ısınma potansiyelleriyle çarpılarak bu birime çevrilir.
- Telafi yılıMake-good year
- Tahsisat teslim yükümlülüğünün yerine getirilmediği yılı takip eden yıl; ya da doğrulanmış raporlarda hatalı durumun belirlendiği sistem yılından sonraki yıl. Eksik teslim bu yılda tamamlanır, yükümlülük silinmez.
- TesisInstallation
- Sistemin yükümlülük yüklediği birim: belirli bir sahada, tek bir işletmecinin kontrolünde, kapsamdaki faaliyetlerin yürütüldüğü sabit tesis.
- Tesis içi ısıtma alt tesisiOn-site heating sub-installation
- Pilot Usul 11(7) koşullarında tercihle ayrılan yapı ısıtması sınırıdır; idari binalar hariç tutulur. Tahsisat atfedilen emisyona dayanır; kurulmazsa ilgili ısı, ısı alt tesisinde değerlendirilir.
- TeslimSurrender
- Tesisin, bir sistem yılı boyunca doğrulanmış emisyonu kadar tahsisatı sisteme geri vermesi. Teslim edilen tahsisat iptal edilir. Eksik teslim, ceza doğurur. Teslimin son günü sisteme göre değişir; Türkiye ETS'te yükümlülük yılının Kasım ayının son iş günüdür.
- TÜRKAKTurkish Accreditation Agency
- Doğrulayıcı kuruluşların akreditasyon işlemlerini yürüten kurum. Akredite olan, akreditasyonu askıya alınan veya geri çekilen kuruluşları kendi internet sayfasından duyurur.
- Ulusal tahsisat planıNational allocation plan
- Bir dönem için toplam tahsisat miktarını ve bunun tesisler arasında nasıl dağıtılacağını belirleyen plan.
- Uyum döngüsüCompliance cycle
- İzleme, raporlama, doğrulama ve teslim adımlarının yıllık olarak tekrarlanan bütünü. Her adımın kendi son tarihi vardır.
- Ücretsiz tahsisatFree allocation
- Tesise bedelsiz verilen tahsisat. Karbon kaçağı riskini ve geçiş maliyetini yumuşatmak için kullanılır; olgunlaşan sistemlerde kademeli olarak azaltılır.
- Ücretsiz tahsisat oranıFree allocation rate
- Ücretsiz tahsisat hesabında kullanılan çarpanlardan biri. Her faaliyet için uygulama dönemi başlamadan önce belirlenir ve dönem boyunca sabit kalır; dönem içinde alt dönemler tanımlanarak farklılaştırılabilir.
- Üretim sürecine yönelik alt tesisProcess emissions sub-installationayrıca: Proses emisyonları alt tesisi, Proses alt tesisi
- Pilot Usul 10(6)’da belirtilen faaliyetlerin yanma ve proses emisyonlarının atfedildiği alt tesis. Altı tür önceliğinin son basamağıdır; yalnız yakıt yanması dışındaki emisyonlarla sınırlandırılmaz.
- Ürün kıyasına dayalı alt tesisProduct benchmark sub-installationayrıca: Ürün kıyas alt tesisi
- Kıyas ürünü listesindeki bir ürünün üretimine ilişkin faaliyet, girdi, çıktı ve emisyonların tek sistem sınırında toplandığı alt tesis. Alt tesis kurulumunda ilk sırada gelir; resmî ürün kıyas grubu başına en fazla bir kurulur.
- Üst sınırCap
- Sistem kapsamındaki tesisler için bir dönemde geçerli olan toplam tahsisat miktarı. Nasıl belirlendiği sisteme göre değişir: kimi sistemde önceden konan mutlak bir üst sınırdır, kimi sistemde verilen tahsisatların toplamı olarak tanımlanır ve üretim hacmiyle birlikte değişir.
- Varsayılan değerDefault value
- CBAM’de gerçek emisyon yolu yerine uygulanabilen resmî emisyon değeri. Ürün, ülke ve dönem kurallarıyla seçilir; emisyon ilavesi sertifika fiyatından ayrıdır. Elektrik ve öncüllerin özel kuralları ayrıca uygulanır.
CBAM soru-cevap rehberi: üretici, ithalatçı ve doğrulayıcı için okuma dosyası
- Veri akış faaliyetiData flow activity
- Ham ölçümün emisyon veya faaliyet seviyesi raporundaki sayıya dönüşene kadar geçtiği tek bir işlem adımı: okuma, aktarma, hesap, kontrol.
- Veri akış şemasıData flow diagram
- Bir verinin ilk kaydından yıllık rapora kadar geçtiği adımları, dönüşümleri, kontrolleri ve sorumluları gösteren çizim. Akış diyagramından farkı, maddeyi değil sayıyı izlemesidir.
- Yakıt kıyasına dayalı alt tesisFuel benchmark sub-installationayrıca: Yakıt kıyas alt tesisi
- Pilot ürün, ısı, bölgesel ısıtma ve tesis içi ısıtma türlerine atfedilmeyen yakıt kullanımını kapsayan alt tesis (Usul 10(4)). Faaliyet seviyesi, yakıt miktarı ile net kalorifik değerin çarpımından gelen enerjidir (TJ).
- YaptırımPenalty
- İzleme, raporlama, doğrulama veya teslim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi halinde uygulanan idari veya mali sonuç. Tutarı ilgili mevzuat belirler.
- Yazılı prosedürWritten procedure
- Bir işin her tekrarında aynı biçimde yapılmasını sağlayan, sorumlusu ve sıklığı tanımlı, uygulandığında kayıt üreten talimat. İzleme dosyasında veri toplama ve kontrol faaliyetlerinin belgelenme biçimidir.
- Yetkili CBAM beyan sahibiAuthorised CBAM declarant
- CBAM yükümlülüğünü üstlenen, ilgili AB makamınca yetkilendirilmiş ithalatçı veya dolaylı gümrük temsilcisi. Yıllık beyanı verir ve gerekli sertifikaları teslim eder.
CBAM soru-cevap rehberi: üretici, ithalatçı ve doğrulayıcı için okuma dosyası
- Yükümlülük yılıCompliance year
- Kapsamdaki işletmenin doğrulanmış emisyon raporundaki değere eşdeğer tahsisatı teslim etmesi gereken yıl. Sistem yılından sonra gelir.
A
B
Ç
D
E
F
G
İ
K
M
N
Ö
P
S
T
U
Ü
V
Y