Gübre: amonyak, nitrik asit ve N₂O veri zinciri

Pilot 2026 ve 2027 emisyonlarını kapsar. Bu sektörün pilot kapsamı ve alt tesis kuralları, yayımlanan Usul ve Esaslar Madde 2, 10–14 ve Ek-1’e dayanır. Onaylı izleme planına göre B/C kategorisi, faaliyet ve kapasite koşulları ile ana faaliyet istisnası birlikte kontrol edilir. 2027 ücretsiz tahsisat oranı kıyas yöntemine göre %100’dür; sayısal kıyaslar doğrulanmış raporların ardından Ulusal Tahsisat Planında ilan edilir.

Gübre üretiminde en zor konu tek bir "gübre ürünü" seçmek değil, birbirine bağlı kimyasal hatları ayrı veri sınırlarına ayırmaktır. Doğal gazdan hidrojen/sentez gazı, oradan amonyak; amonyaktan nitrik asit ve devamında nihai gübre ürünleri oluşabilir. Ara ürün, buhar ve gaz transferleri iki alt tesiste birden tam miktarla sayılamaz.

FSR doğrulaması için süre hazırlığı§

Amonyak 8.2 ve nitrik asit 9.1 faaliyetleri onaylı planda bulunuyorsa süreye ayrı girer. Rehberdeki yalnız yanma örneğiyle aynı toplam varsayılamaz. Resmî rehberin ayrıntılı analizi ve 2026 MRV–FSR süre hesabı, toplam ile saha sürelerini ve sözleşme hazırlığını açıklar.

Kapsama nasıl girersiniz§

Genel Yönetmelik EK-1’inde gübre üretimini ilgilendiren dört satır var ve ikisinde kapasite eşiği yoktur. Amonyak üretimi ile nitrik asit üretimi eşiksiz olarak listede; nitrik asit satırında izlenecek sera gazları karbondioksit ile diazot oksit (N₂O) olarak sayılır, amonyak satırında yalnızca karbondioksit. Üçüncü satır günlük üretim kapasitesi 5 ton ve üzeri hidrojen ve sentez gazı üretimini, dördüncüsü günlük üretim kapasitesi 100 ton ve üzeri büyük hacimli organik kimyasal madde üretimini (kraking, reforming, kısmi veya tam yükseltgenme ve benzeri işlemler) kapsar. Bunlara toplam anma ısıl gücü 20 MW ve üzeri tesislerde yakıtların yakılması satırı eklenir.

Bu genel faaliyet listesi pilotta tek başına kapsam kararı vermez: Usul 2(1)’de amonyak/nitrik asit, B/C ve 2(2) ana faaliyet koşulları birlikte kontrol edilir. Eşiksiz iki satır için genel MRV açısından: amonyak veya nitrik asit üreten tesis, üretim büyüklüğüne bakılmaksızın EK-1 içindedir.

ETS yükümlülüğü ise kategori eşiğinden doğar. Yönetmeliğin 4 üncü maddesi tesisleri kurulu kapasitesine göre ihtiyatlı hesaplanan yıllık emisyona göre ayırır: 50.000 ton CO₂e ve altı Kategori A, 50.000 ile 500.000 ton CO₂e arası Kategori B, 500.000 ton CO₂e üzeri Kategori C. Biyokütleden kaynaklanan CO₂ bu hesabın dışında, transfer edilen CO₂ içinde. Sistem 5 inci maddeye göre Kategori B ve Kategori C tesisleri kapsar; Kategori A tesisin yıllık raporlama yükümlülüğü 29 uncu maddeden devam eder.

Kategori hesabı gübrede iki kalemi birlikte görmeyi gerektirir. Amonyak hattında doğal gaz hem yakıt hem hammadde tarafında emisyon üretir. Nitrik asit hattının N₂O emisyonu ise karbondioksit eşdeğerine çevrildiğinde tesis toplamını yukarı taşıyabilir; ihtiyatlı kapasite hesabı bu kalemi dışarıda bırakamaz.

Madde 27'nin ikinci fıkrası entegre tesislerde ayrıca işler: EK-1'de listelenen herhangi bir faaliyeti yürüten işletmenin EK-1'de listelenen diğer faaliyetleri de kapasite gözetilmeksizin kapsama girer. Amonyakla kapsama giren bir işletmenin günlük 5 tonun altında kalan yan hidrojen ünitesi bu fıkra nedeniyle izlenir.

Ürün, gaz ve ölçüm izi§

Ürün, gaz ve ölçüm izi

1. Doğal gaz + buharreformer girdileri
2. H₂ / sentez gazıara ürün sınırı
3. AmonyakEk-1 ürün grubu
4. Nitrik asitmiktar + konsantrasyonN₂O ölçümü buradadır
5. Gübre üretimisonraki proses

Çizim ürün sınırı ile CO₂/N₂O izleme sınırını yan yana koyar; ortak buhar ve ara gazlar iki kez sayılmaz.

Alt tesis kurgusu: sınır nerede kapanır§

EK-4, her alt tesis için sistem sınırlarının, hangi teknik birimlerin dahil edildiğinin ve hangi girdiyle hangi çıktının hangi alt tesise atfedildiğinin planda tanımlanmasını ister. Gübrede pilot ürün grupları resmî Usul Ek-1’e göre amonyak ve nitrik asittir; kıyas değerleri ayrıca ilan edilir. Hidrojen/sentez gazı yan faaliyeti için Madde 10(6)’daki üretim süreci atfı uygulanır; ayrı ürün kıyası türetilmez.

Nitrik asit alt tesisinin Yönetmelik ekinde doğrudan bir izi var: EK-5, ithal edilen ölçülebilir ısı miktarını raporlarken nitrik asit ürün kıyası alt tesislerinden gelen ısıyı ayrı bir kalem olarak sayar. Nitrik asit hattının ısı alışverişi bu nedenle tesis ısı dengesinde kendi satırıyla izlenir.

Ürün kıyasına bağlanamayan akışlar ısı → bölgesel ısıtma → tesis içi ısıtma → yakıt → üretim süreci sırasıyla değerlendirilir (Usul 10(4)). Bölgesel ısıtma, tesis dışındaki bölgesel ısınma sınırını; tesis içi ısıtma ise Madde 11(7)’nin idari bina dışındaki yapı ve tercih koşullarını izler. Bunlar bütün buhar veya ısı ihracıyla aynı şey değildir. Diğer teknik akışlar şöyledir:

• Isı alt tesisi. Reformer atık ısısı, nitrik asit hattının geri kazanım kazanı ve ortak buhar şebekesi. EK-5, tesis genelinde yıllık ısı ithalatı, üretimi, tüketimi ve ihracatı dengesini ayrı bir veri grubu olarak ister; kalemler arasında bölgesel ısıtma amacıyla ihraç edilen ısı ile ısı kayıplarının miktarı da var.
• Yakıt alt tesisi. Ürün sınırının dışında kalan ve ölçülemeyen ısı üreten yakıt tüketimi; yardımcı kazanlar ve ısıtma hatları bu başlığa düşebilir.
• Üretim süreci alt tesisi. Pilot Usul 10(6)’da sayılan faaliyetlerin yanma ve proses emisyonları bu türde raporlanır. Ürün kapsamındaki akışlar ve ortak üniteler, resmî öncelik ve çifte sayım yasağıyla birlikte değerlendirilir; yalnız kimyasal reaksiyon emisyonlarıyla sınırlandırılmaz.

Sınırın kapandığı yer gübrede tek noktada toplanmaz. Amonyak tarafında reformer, sentez gazı arıtımı, CO₂ ayrıştırma, sıkıştırma ve sentez çevriminin hangilerinin ürün sınırına girdiği teknik birim listesiyle gösterilir. Ayrıştırılan CO₂ üre üretimine gidiyorsa bu bir transfer kalemidir; EK-5 transfer edilen ve teslim alınan CO₂ miktarını ayrıca ister. Nitrik asit tarafında sınır oksidasyon, absorpsiyon ve azaltım ünitesini kapsayacak biçimde çizilir ve ürün çıkışı asit çözeltisidir.

Kontrol noktası değişmez: alt tesislere atfedilen emisyonların toplamı tesisin toplam emisyonuna eşit olmalı. EK-5 bunu, her alt tesise atfedilebilecek emisyon miktarını tanımlayan bir emisyon dengesi hesabı olarak ister.

Amonyak ve reformer sınırı§

Amonyak hattında doğal gaz hem yakıt hem proses hammaddesi rolü taşıyabilir. Bu iki rolün miktarları izleme yönteminde açıkça ayrılmalıdır. Reformer, sentez gazı arıtımı, CO₂ ayrıştırma, sıkıştırma ve amonyak sentez çevriminin ürün sınırına dahil edilip edilmediği teknik birim listesiyle gösterilir.

Hidrojen/sentez gazının miktarı, bileşimi ve transfer ölçümü kanıt dosyasında tutulur. Pilot kapsamına dahil tesiste bu faaliyetin yanma ve proses emisyonları Usul 10(6) uyarınca üretim süreci alt tesisine atfedilir. Eski çalışma dosyasındaki H₂/(H₂+CO) aday eşikleri, pilot Ek-1’e yeni ürün grubu eklemez.

Nitrik asit ve N₂O§

Resmî Ek-1, 20.15.10.50.00 koduyla nitrik asit ve sülfonitrik asitleri listeler; %100 HNO₃ eşdeğeri tanımı bu ekte yoktur. Çözelti kütlesini, konsantrasyon analizini ve üretim debisini ayrı kaydedin. Eşdeğer saf asit hesabı kullanılıyorsa yöntem ve birim için geçerli uygulama dayanağı ile İMP onayı gösterilmelidir; AB veya eski çalışma dosyası yöntemi doğrudan Türkiye pilot kuralı değildir.

N₂O tarafında yöntem seçime bırakılmaz. Diazot oksit emisyonu sürekli emisyon ölçüm sistemi (SEÖS) ile takip edilir: bacadan sürekli numune alınır, N₂O konsantrasyonu ile baca gazı debisi ölçülür ve yıllık emisyon bu ikisinden hesaplanır. Yakıt tüketimi ya da ürün tonajı üzerinden hesaplama yapılan yol burada işlemez.

Ölçüm zinciri şu noktaları birlikte tutar:

• oksidasyon ve absorpsiyon hattının çalışma süresi,
• baca gazı debisi ve N₂O konsantrasyonunun sürekli kaydı,
• birincil ve ikincil azaltım ünitesinin çalışma durumu,
• devreye alma, duruş ve olağandışı dönemler,
• kalibrasyon, bakım ve eksik veri yöntemi.

Nitrik asit için ayrı bir kolaylık da var: ölçümle bulunan emisyonun hesapla karşılaştırılarak teyit edilmesi kuralı, nitrik asitten kaynaklanan N₂O emisyonlarında aranmaz. Karşılığında ölçüm hattının kendisi tek dayanak hâline gelir; cihazın kalibrasyonu ve arıza dönemlerinin kaydı bu yüzden kritiktir.

Bu kayıtların cihazdan rapora zinciri için ölçüm güvencesi sayfasını kullanın.

Faaliyet seviyesi: ne sayılır, nasıl ölçülür§

EK-5, ürün kıyas alt tesisleri için faaliyet kapsamında belirtilen ürünün yıllık üretim verilerini ister. Amonyak ve nitrik asit üretim miktarı, ürün tanımı ve onaylı İMP’deki birimle izlenir; nitrik asitte saf asit eşdeğeri dönüşümü Ek-1’in açık bir hükmü gibi sunulmaz. Hidrojen/sentez gazı üretim verisi ayrı kanıt olarak tutulur; faaliyetin yanma ve proses emisyonları üretim süreci grubunda değerlendirilir.

Nitrik asitteki dönüşüm kendi başına bir veri zinciri kurar. Ticari çözeltinin miktarı ölçülür, konsantrasyon analizle belirlenir, ikisi birleştirilerek eşdeğer tonaj bulunur. Zincirin her halkası izlenebilir olmalı: debi veya tartım kaydı, laboratuvar analiz raporu ve dönüşüm hesabının kendisi. Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler için akredite laboratuvar kullanılır (Madde 32).

Tekrar eden tuzaklar:

Ara ürünün iki kez sayılması. Amonyak hattından nitrik asit hattına giden amonyak bir ara üründür. EK-5, ürün kıyas alt tesisleri kapsamındaki ara ürünlerin ihracat veya ithalat miktarını ayrı bir kalem olarak ister; aynı tonaj iki alt tesisin faaliyet seviyesine tam miktarla yazılamaz.

Doğal gazın rol ayrımının hesaba yansımaması. EK-6 hesaplamayı faaliyet verisi, emisyon faktörü ve oksidasyon faktörünün çarpımı olarak kurar ve her faaliyet, tesis ve yakıt için ayrı hesaplama yapılmasını ister. Yakıt ile proses hammaddesi miktarları ayrılmadan bu hesap kurulamaz.

N₂O'nun ürün miktarından türetilmesi. Diazot oksit, EK-1'de nitrik asit satırının izlenecek sera gazları arasında sayılır ve SEÖS ile ölçülür. Baca gazı debisi, konsantrasyon, azaltım ünitesinin çalışma durumu ve olağandışı dönemler ürün tonajından türetilemez. EK-6, karbondioksit dışındaki sera gazları için Başkanlıkça uygun bulunan ve ilgili tebliğlerde yer alan standart metotların kullanılmasını öngörür; tebliğ de N₂O için ölçüm temelli yöntemi zorunlu tutar.

Ortak buhar ve CO₂ akışları§

Entegre tesislerde amonyak hattı buhar üretebilir veya tüketebilir; ayrıştırılan CO₂ üre üretimine gidebilir; nitrik asit hattı enerji geri kazanabilir. Her transferde dört değer aynı olmalıdır: gönderen miktarı, alan miktarı, ölçüm noktası ve dönem.

Geri kazanılan ısıyı otomatik olarak ayrı "ısı ürünü" saymak doğru değildir. Önce ısının ürün sınırı içinde kalıp kalmadığı ve taşıyıcı akışkanla ölçülüp ölçülmediği değerlendirilir.

İMP için sınır dosyası§

1. ana proses akım şeması ve kimyasal ürün rotaları,
2. amonyak, olası hidrojen/sentez gazı ve nitrik asit için ayrı sınırlar,
3. doğal gazın hammadde/yakıt ayrımı,
4. buhar, elektrik, CO₂ ve ara ürün transfer ölçümleri,
5. HNO₃ konsantrasyon dönüşümü ve N₂O veri akışı,
6. tüm alt tesislerin tesis emisyonuyla mutabakatı.

Kod listesini PRODCOM eşleştirme rehberiyle, genel sınır mantığını alt tesis sayfasıyla birlikte okuyun.

Şimdi ne yapmalı§

Elektrik alt tesisiniz varsa geçmiş üç yıl da hazırlanır. Pilot kapsamındaki bu tesisler 2023, 2024 ve 2025 elektrik alt tesisi için bir veya birden fazla İMP ve her yıl ayrı doğrulanmış FSR hazırlar (Usul 13(2), 13(10)). Geçmiş FSR’ler 30 Haziran 2027 tarihine kadar sunulur; 2026 bütün alt tesis FSR’si 30 Nisan 2027, 2027 FSR’si 30 Nisan 2028 tarihlidir. Geçmiş elektrik İMP’sini FSR tarihine ertelemeyin: Usul 13(3), Yönetmelik Geçici 3(1) süresine atıf yapar. İlk İMP için ilan edilen 27 Ocak 2027 uzatımını hazırlıkta dikkate alın; duyuru geçmiş elektrik İMP’lerini ayrıca isimlendirmediğinden plan kapsamını Başkanlıkla teyit edin.

İMP: 27 Ocak 2027. Pilot uygulama dönemi kapsamındaki işletmelerin ilk İMP sunum süresi, 13 Ekim 2026 tarihli ve 18814 sayılı Olur ile 27 Ocak 2027 tarihine kadar uzatıldı. Başkanlık bu kararı 14 Ekim 2026’da duyurdu. Amonyak, hidrojen/sentez gazı ve nitrik asit sınırları ile ortak buhar paylaştırması bu belgede kesinleşir.

Ölçüm altyapısı. Doğal gazın yakıt ve hammadde kollarının ayrı sayaçlanması, buhar transfer noktalarının iki taraflı ölçümü ve N₂O hattının sürekli izlenmesi aynı plana bağlanır. EK-4, ölçüm noktalarının ve ölçüm cihazlarının plandaki diyagramda gösterilmesini, cihazların nasıl kurulup bakımlarının yapıldığının ve ilgili analitik prosedürleri uygulayan laboratuvarların açıklanmasını ister. Aynı ek, her hesaplama formülü için planda gerçek verilerle kurulmuş bir örnek bulunmasını da şart koşar.

Laboratuvar. Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler ilgili standartlara göre akredite laboratuvarlarda yapılır (Madde 32). Akredite laboratuvar kullanmanın teknik olarak elverişli olmadığı ve kullanılacak laboratuvarın TS EN ISO/IEC 17025 standardına eşdeğer gereksinimleri karşıladığı belgelenirse o laboratuvar da kullanılabilir. Nitrik asit konsantrasyon analizi bu hükmün doğrudan kapsamında.

Değişiklik bildirimi. EK-1 faaliyetlerine ve sera gazı emisyon izleme planına etki edebilecek bir değişiklik en geç 30 gün içinde Başkanlığa bildirilir; Başkanlık bu değişikliğe istinaden izleme planının veya emisyon raporunun yenilenmesini talep edebilir (Madde 34/4). Azaltım ünitesinin devreye alınması veya devre dışı bırakılması bu kapsamda değerlendirilir.

Kayıt saklama. İşletmeler ilgili bütün verilerini ve bilgi kayıtlarını en az 10 yıl saklar (Madde 37). N₂O ölçüm kayıtları, kalibrasyon sertifikaları ve eksik veri yöntemi uygulamaları bu sürenin sonuna kadar geri çağrılabilir olmalı.

Kapsam kurallarının bütünü için kimler kapsamda, sınır mantığı için alt tesisler, plan yapısı için İMP sayfasına geçebilirsiniz.

Pilot sektör ürün listesiyle eşleştirme§

Demir-çelikte resmî ürün grupları kok, sinterlenmiş cevher, sıvı metal, EAO karbon çeliği, EAO yüksek alaşımlı çelik ve demir dökümdür. Alüminyumda birincil alüminyum ve ön pişirilmiş anot, gübrede amonyak ve nitrik asit ayrı ürün gruplarıdır. Kod ve ürün açıklamaları Ek-1'den alınır; başlıktan yeni sınıf türetilmez.

İkincil alüminyumun faaliyet kapsamında olması ayrı ürün kıyas satırı bulunduğu anlamına gelmez. Kapsamdaki bir tesisin Madde 10(6)'da sayılan yan faaliyetlerine, örneğin H₂/sentez gazına ait yanma ve proses emisyonları koşula uygun üretim sürecine atfedilir. Bu hüküm bütün H₂ veya diğer yan faaliyet tesislerini otomatik pilota dahil etmez. Fiziksel sınırlar ve ortak enerji atfı İMP'de ayrı kanıtlanır.

Pilot belgesi ve kaynak tarihi§

Pilot Usul ve Esaslar bütün madde ve ekleri birlikte açıklar. Özgün resmî PDF · Kütüphanedeki indirilebilir kopya. Belge 30 Eylül 2026 tarihli, 18626 sayılı Olur ile onaylandı ve Madde 20 uyarınca aynı gün yürürlüğe girdi. Başkanlığın duyurusu 1 Ekim 2026 tarihlidir; kaynak kontrolü de aynı gün yapıldı.

CBAM hesabını Türkiye ETS transfer kaydıyla karıştırmayın§

CBAM’de üreye bağlanan CO₂ negatif emisyon sayılmaz; amonyak üretiminde oluşup üre üretimine aktarılan CO₂ amonyak üretiminin emisyonu olarak kalır (Q&A 6.3). Türkiye ETS’de transferin ayrıca kaydedilmesi, bu tutarın CBAM’de otomatik düşülebileceği anlamına gelmez.

İlgili gübre kodlarında fonksiyonel birim içerilen azotun kilogramıdır; bu kural bütün gübre kodlarına genellenmez (2025/2547 Madde 4). Gübrede doğrudan emisyon yanında elektrikten dolaylı emisyon da kapsanır. İlgili varsayılan değerlere uygulanan ilave %1’dir; sertifika fiyatına zam değildir. Q&A 4.1, 4.16, 4.25 ve 6.3.