Gübre: amonyak, nitrik asit ve N₂O veri zinciri

KPK/2026/1 gübre sektöründeki Kategori B ve C tesisleri 2026–2027 pilot kapsamına aldı. Pilot ücretsiz tahsisat oranı %100, kıyas yöntemi elektrik dışı sektörlerin ağırlıklı genel ortalamasıdır; sayısal değerler henüz yayımlanmadı.

Gübre üretiminde en zor konu tek bir "gübre ürünü" seçmek değil, birbirine bağlı kimyasal hatları ayrı veri sınırlarına ayırmaktır. Doğal gazdan hidrojen/sentez gazı, oradan amonyak; amonyaktan nitrik asit ve devamında nihai gübre ürünleri oluşabilir. Ara ürün, buhar ve gaz transferleri iki alt tesiste birden tam miktarla sayılamaz.

Kapsama nasıl girersiniz§

EK-1'de gübre üretimini ilgilendiren dört satır var ve ikisinde kapasite eşiği yoktur. Amonyak üretimi ile nitrik asit üretimi eşiksiz olarak listede; nitrik asit satırında izlenecek sera gazları karbondioksit ile diazot oksit (N₂O) olarak sayılır, amonyak satırında yalnızca karbondioksit. Üçüncü satır günlük üretim kapasitesi 5 ton ve üzeri hidrojen ve sentez gazı üretimini, dördüncüsü günlük üretim kapasitesi 100 ton ve üzeri büyük hacimli organik kimyasal madde üretimini (kraking, reforming, kısmi veya tam yükseltgenme ve benzeri işlemler) kapsar. Bunlara toplam anma ısıl gücü 20 MW ve üzeri tesislerde yakıtların yakılması satırı eklenir.

Eşiksiz iki satır gübrede kapsam sorusunu erken kapatır: amonyak veya nitrik asit üreten tesis, üretim büyüklüğüne bakılmaksızın EK-1 içindedir.

ETS yükümlülüğü ise kategori eşiğinden doğar. Yönetmeliğin 4 üncü maddesi tesisleri kurulu kapasitesine göre ihtiyatlı hesaplanan yıllık emisyona göre ayırır: 50.000 ton CO₂e ve altı Kategori A, 50.000 ile 500.000 ton CO₂e arası Kategori B, 500.000 ton CO₂e üzeri Kategori C. Biyokütleden kaynaklanan CO₂ bu hesabın dışında, transfer edilen CO₂ içinde. Sistem 5 inci maddeye göre Kategori B ve Kategori C tesisleri kapsar; Kategori A tesisin yıllık raporlama yükümlülüğü 29 uncu maddeden devam eder.

Kategori hesabı gübrede iki kalemi birlikte görmeyi gerektirir. Amonyak hattında doğal gaz hem yakıt hem hammadde tarafında emisyon üretir. Nitrik asit hattının N₂O emisyonu ise karbondioksit eşdeğerine çevrildiğinde tesis toplamını yukarı taşıyabilir; ihtiyatlı kapasite hesabı bu kalemi dışarıda bırakamaz.

Madde 27'nin ikinci fıkrası entegre tesislerde ayrıca işler: EK-1'de listelenen herhangi bir faaliyeti yürüten işletmenin EK-1'de listelenen diğer faaliyetleri de kapasite gözetilmeksizin kapsama girer. Amonyakla kapsama giren bir işletmenin günlük 5 tonun altında kalan yan hidrojen ünitesi bu fıkra nedeniyle izlenir.

Ürün, gaz ve ölçüm izi§

Ürün, gaz ve ölçüm izi

1. Doğal gaz + buharreformer girdileri
2. H₂ / sentez gazıara ürün sınırı
3. Amonyakürün adayı
4. Nitrik asit%100 HNO₃ eşdeğeriN₂O ölçümü buradadır
5. Gübre üretimisonraki proses

Çizim ürün sınırı ile CO₂/N₂O izleme sınırını yan yana koyar; ortak buhar ve ara gazlar iki kez sayılmaz.

Alt tesis kurgusu: sınır nerede kapanır§

EK-4, her alt tesis için sistem sınırlarının, hangi teknik birimlerin dahil edildiğinin ve hangi girdiyle hangi çıktının hangi alt tesise atfedildiğinin planda tanımlanmasını ister. Gübrede ürün kıyas alt tesisi adayları PRODCOM v10 çalışma dosyasından gelir: amonyak, hidrojen/sentez gazı ve nitrik asit. Bu adaylar, kıyas ürünleri ve kıyas değerleri Karbon Piyasası Kurulu kararıyla yayımlanana kadar kesinleşmiş kıyas ürünü sayılmaz.

Nitrik asit alt tesisinin Yönetmelik ekinde doğrudan bir izi var: EK-5, ithal edilen ölçülebilir ısı miktarını raporlarken nitrik asit ürün kıyası alt tesislerinden gelen ısıyı ayrı bir kalem olarak sayar. Nitrik asit hattının ısı alışverişi bu nedenle tesis ısı dengesinde kendi satırıyla izlenir.

Ürün kıyasına bağlanamayan yerlerde sıra ısı, yakıt ve proses emisyonları alt tesislerine geçer:

• Isı alt tesisi. Reformer atık ısısı, nitrik asit hattının geri kazanım kazanı ve ortak buhar şebekesi. EK-5, tesis genelinde yıllık ısı ithalatı, üretimi, tüketimi ve ihracatı dengesini ayrı bir veri grubu olarak ister; kalemler arasında bölgesel ısıtma amacıyla ihraç edilen ısı ile ısı kayıplarının miktarı da var.
• Yakıt alt tesisi. Ürün sınırının dışında kalan ve ölçülemeyen ısı üreten yakıt tüketimi; yardımcı kazanlar ve ısıtma hatları bu başlığa düşebilir.
• Proses emisyonları alt tesisi. Bir ürün kıyasına bağlanamayan proses emisyonları. Ürün kıyası kapsamındaki üretim sürecinde oluşan proses emisyonu ilgili ürün alt tesisinin içinde kalır.

Sınırın kapandığı yer gübrede tek noktada toplanmaz. Amonyak tarafında reformer, sentez gazı arıtımı, CO₂ ayrıştırma, sıkıştırma ve sentez çevriminin hangilerinin ürün sınırına girdiği teknik birim listesiyle gösterilir. Ayrıştırılan CO₂ üre üretimine gidiyorsa bu bir transfer kalemidir; EK-5 transfer edilen ve teslim alınan CO₂ miktarını ayrıca ister. Nitrik asit tarafında sınır oksidasyon, absorpsiyon ve azaltım ünitesini kapsayacak biçimde çizilir ve ürün çıkışı asit çözeltisidir.

Kontrol noktası değişmez: alt tesislere atfedilen emisyonların toplamı tesisin toplam emisyonuna eşit olmalı. EK-5 bunu, her alt tesise atfedilebilecek emisyon miktarını tanımlayan bir emisyon dengesi hesabı olarak ister.

Amonyak ve reformer sınırı§

Amonyak hattında doğal gaz hem yakıt hem proses hammaddesi rolü taşıyabilir. Bu iki rolün miktarları izleme yönteminde açıkça ayrılmalıdır. Reformer, sentez gazı arıtımı, CO₂ ayrıştırma, sıkıştırma ve amonyak sentez çevriminin ürün sınırına dahil edilip edilmediği teknik birim listesiyle gösterilir.

Hidrojen veya sentez gazı tesisten ihraç edilir ya da başka bir ürün hattına aktarılıyorsa net satılabilir ürün, bileşim ve transfer ölçümü ayrıca izlenir. Çalışma dosyasındaki H₂/(H₂+CO) eşikleri uygulamaya yardımcı açıklamadır ve bağlayıcı değildir; resmî düzenleme yayımlandığında teyit edilmelidir.

Nitrik asit ve N₂O§

Çalışma dosyası nitrik asit için 20.15.10.50.00 kodunu ve faaliyet seviyesinin %100 HNO₃ eşdeğeri olarak ifade edilmesini önerir. Ticari çözeltinin kütlesi tek başına yeterli değildir; konsantrasyon analizi, üretim debisi ve dönüşüm hesabı izlenebilir olmalıdır.

N₂O tarafında yöntem seçime bırakılmaz. Diazot oksit emisyonu sürekli emisyon ölçüm sistemi (SEÖS) ile takip edilir: bacadan sürekli numune alınır, N₂O konsantrasyonu ile baca gazı debisi ölçülür ve yıllık emisyon bu ikisinden hesaplanır. Yakıt tüketimi ya da ürün tonajı üzerinden hesaplama yapılan yol burada işlemez.

Ölçüm zinciri şu noktaları birlikte tutar:

• oksidasyon ve absorpsiyon hattının çalışma süresi,
• baca gazı debisi ve N₂O konsantrasyonunun sürekli kaydı,
• birincil ve ikincil azaltım ünitesinin çalışma durumu,
• devreye alma, duruş ve olağandışı dönemler,
• kalibrasyon, bakım ve eksik veri yöntemi.

Nitrik asit için ayrı bir kolaylık da var: ölçümle bulunan emisyonun hesapla karşılaştırılarak teyit edilmesi kuralı, nitrik asitten kaynaklanan N₂O emisyonlarında aranmaz. Karşılığında ölçüm hattının kendisi tek dayanak hâline gelir; cihazın kalibrasyonu ve arıza dönemlerinin kaydı bu yüzden kritiktir.

Bu kayıtların cihazdan rapora zinciri için ölçüm güvencesi sayfasını kullanın.

Faaliyet seviyesi: ne sayılır, nasıl ölçülür§

EK-5, ürün kıyas alt tesisleri için faaliyet kapsamında belirtilen ürünün yıllık üretim verilerini ister. Gübrede bu, ton cinsinden ürün çıkışıdır: ton amonyak, ton hidrojen veya sentez gazı ve nitrik asitte %100 HNO₃ eşdeğerine çevrilmiş ton.

Nitrik asitteki dönüşüm kendi başına bir veri zinciri kurar. Ticari çözeltinin miktarı ölçülür, konsantrasyon analizle belirlenir, ikisi birleştirilerek eşdeğer tonaj bulunur. Zincirin her halkası izlenebilir olmalı: debi veya tartım kaydı, laboratuvar analiz raporu ve dönüşüm hesabının kendisi. Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler için akredite laboratuvar kullanılır (Madde 32).

Tekrar eden tuzaklar:

Ara ürünün iki kez sayılması. Amonyak hattından nitrik asit hattına giden amonyak bir ara üründür. EK-5, ürün kıyas alt tesisleri kapsamındaki ara ürünlerin ihracat veya ithalat miktarını ayrı bir kalem olarak ister; aynı tonaj iki alt tesisin faaliyet seviyesine tam miktarla yazılamaz.

Doğal gazın rol ayrımının hesaba yansımaması. EK-6 hesaplamayı faaliyet verisi, emisyon faktörü ve oksidasyon faktörünün çarpımı olarak kurar ve her faaliyet, tesis ve yakıt için ayrı hesaplama yapılmasını ister. Yakıt ile proses hammaddesi miktarları ayrılmadan bu hesap kurulamaz.

N₂O'nun ürün miktarından türetilmesi. Diazot oksit, EK-1'de nitrik asit satırının izlenecek sera gazları arasında sayılır ve SEÖS ile ölçülür. Baca gazı debisi, konsantrasyon, azaltım ünitesinin çalışma durumu ve olağandışı dönemler ürün tonajından türetilemez. EK-6, karbondioksit dışındaki sera gazları için Başkanlıkça uygun bulunan ve ilgili tebliğlerde yer alan standart metotların kullanılmasını öngörür; tebliğ de N₂O için ölçüm temelli yöntemi zorunlu tutar.

Ortak buhar ve CO₂ akışları§

Entegre tesislerde amonyak hattı buhar üretebilir veya tüketebilir; ayrıştırılan CO₂ üre üretimine gidebilir; nitrik asit hattı enerji geri kazanabilir. Her transferde dört değer aynı olmalıdır: gönderen miktarı, alan miktarı, ölçüm noktası ve dönem.

Geri kazanılan ısıyı otomatik olarak ayrı "ısı ürünü" saymak doğru değildir. Önce ısının ürün sınırı içinde kalıp kalmadığı ve taşıyıcı akışkanla ölçülüp ölçülmediği değerlendirilir.

İMP için sınır dosyası§

1. ana proses akım şeması ve kimyasal ürün rotaları,
2. amonyak, olası hidrojen/sentez gazı ve nitrik asit için ayrı sınırlar,
3. doğal gazın hammadde/yakıt ayrımı,
4. buhar, elektrik, CO₂ ve ara ürün transfer ölçümleri,
5. HNO₃ konsantrasyon dönüşümü ve N₂O veri akışı,
6. tüm alt tesislerin tesis emisyonuyla mutabakatı.

Kod listesini PRODCOM eşleştirme rehberiyle, genel sınır mantığını alt tesis sayfasıyla birlikte okuyun.

Şimdi ne yapmalı§

İMP: 27 Ekim 2026. Pilot uygulama dönemi kapsamındaki işletmeler ilk İzleme Metodolojisi Planını Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren iki ay içinde elektronik ortamda Başkanlığa sunur (Geçici Madde 3/1). Yönetmelik 27 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdiğine göre tarih 27 Ekim 2026; Başkanlık gerekli görmesi halinde bu süreyi altı aya kadar uzatabilir. Amonyak, hidrojen/sentez gazı ve nitrik asit sınırları ile ortak buhar paylaştırması bu belgede kesinleşir.

Ölçüm altyapısı. Doğal gazın yakıt ve hammadde kollarının ayrı sayaçlanması, buhar transfer noktalarının iki taraflı ölçümü ve N₂O hattının sürekli izlenmesi aynı plana bağlanır. EK-4, ölçüm noktalarının ve ölçüm cihazlarının plandaki diyagramda gösterilmesini, cihazların nasıl kurulup bakımlarının yapıldığının ve ilgili analitik prosedürleri uygulayan laboratuvarların açıklanmasını ister. Aynı ek, her hesaplama formülü için planda gerçek verilerle kurulmuş bir örnek bulunmasını da şart koşar.

Laboratuvar. Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler ilgili standartlara göre akredite laboratuvarlarda yapılır (Madde 32). Akredite laboratuvar kullanmanın teknik olarak elverişli olmadığı ve kullanılacak laboratuvarın TS EN ISO/IEC 17025 standardına eşdeğer gereksinimleri karşıladığı belgelenirse o laboratuvar da kullanılabilir. Nitrik asit konsantrasyon analizi bu hükmün doğrudan kapsamında.

Değişiklik bildirimi. EK-1 faaliyetlerine ve sera gazı emisyon izleme planına etki edebilecek bir değişiklik en geç 30 gün içinde Başkanlığa bildirilir; Başkanlık bu değişikliğe istinaden izleme planının veya emisyon raporunun yenilenmesini talep edebilir (Madde 34/4). Azaltım ünitesinin devreye alınması veya devre dışı bırakılması bu kapsamda değerlendirilir.

Kayıt saklama. İşletmeler ilgili bütün verilerini ve bilgi kayıtlarını en az 10 yıl saklar (Madde 37). N₂O ölçüm kayıtları, kalibrasyon sertifikaları ve eksik veri yöntemi uygulamaları bu sürenin sonuna kadar geri çağrılabilir olmalı.

Kapsam kurallarının bütünü için kimler kapsamda, sınır mantığı için alt tesisler, plan yapısı için İMP sayfasına geçebilirsiniz.