Süreç akışı

Hazırlık · izlemeden 6 ay önce

İzleme planı

Zincirin kökü budur. Tesis, emisyonunu hangi yöntemle, hangi cihazla ve hangi sıklıkta izleyeceğini bu belgede yazar. Plan onaylanmadan izleme başlamaz, izleme başlamadan raporlanacak bir sayı oluşmaz.

Yönetmeliğin 28 inci maddesi planın, emisyonların ilk izlenmeye başlandığı tarihten en az altı ay önce onaylanmak üzere Başkanlığa gönderilmesini zorunlu tutar. Uygun bulunmayan planların eksiklerini gidermesi için Başkanlık 30 gün verir.

Altı aylık süre planlamanın gerçek başlangıç noktası: izlemenin başlayacağı yıla girmeden önceki yaz aylarında plan hazır olmak zorunda.

İzleme planı yazısı

Hazırlık · izleme yılından önce

İzleme Metodolojisi Planı

İMP, izleme planının tahsisat tarafındaki karşılığıdır. İzleme planı emisyonun nasıl ölçüleceğini yazar; İMP tesisin alt tesislere nasıl ayrıldığını ve her alt tesisin üretim verisinin nereden okunacağını yazar.

İkisi ayrı belgedir ama bağlıdır: tesis İMP'yi onaylı izleme planındaki kaynak akışları ve ölçüm düzeni üzerine kurar, İMP'nin istediği sınır ve üretim bilgilerini de üzerine ekler.

Pilot uygulama dönemi kapsamındaki işletmeler ilk İMP'lerini, 13 Ekim 2026/18814 sayılı Olur ile uzatılan süre içinde, 27 Ocak 2027'ye kadar sunar. Sonradan oluşan değişiklikleri 30 gün içinde bildirir. Elektrik alt tesisi olan pilot tesislerin geçmiş 2023–2025 elektrik İMP'leri de Usul 13(3)'ün aynı süreye atfı doğrultusunda hazırlanır. 30 Haziran 2027, geçmiş FSR'lerin sunum tarihidir; İMP'yi erteleme gerekçesi değildir.

İMP yazısı

İzleme yılı · 1 Ocak – 31 Aralık

Veri toplama ve iç tetkik

Sistem yılı, emisyon raporuna esas teşkil eden takvim yılıdır. Bu yıl boyunca iki veri seti paralel toplanır: onaylı izleme planına göre emisyon verisi, İMP'ye göre alt tesis faaliyet seviyesi verisi.

İkisi farklı kaynaklardan gelir. Emisyon verisi yakıt ve hammadde girdilerinden, faaliyet seviyesi verisi üretim kayıtlarından. Aynı yılın sonunda ikisi de doğrulanacağı için aylık kapanış rutini kurmak, yıl sonunda toplu çalışmaktan daha az sorun çıkarır.

Veri toplamak tek başına yetmez: toplanan verinin plana uygun olup olmadığını yıl içinde tesisin kendisi denetler. Bu iç tetkiktir. Sapmayı, eksik kaydı, kalibrasyonu geçmiş cihazı ya da sahipsiz kalan veri adımını tesis bu tetkikle fark eder. Yıl kapanmadan fark edilen sapma düzeltilebilir; doğrulayıcının bulgusu olarak çıkan sapmanın düzeltme penceresi ise ocak–nisan aralığına sıkışır.

İMP'nin asgari içeriğini düzenleyen EK-4, tesisten veri akışı ve kontrol faaliyetlerinin yazılı prosedürlerini ister. İç tetkik, bu prosedürlerin kâğıt üstünde kalmadığını gösteren uygulamadır.

Terimin kendisi Türkiye ETS Yönetmeliğinde geçmez. Sera Gazı Emisyonlarının İzlenmesi ve Raporlanması Hakkında Tebliğin 49 uncu maddesi ise verilerin iç tetkikini ve veri doğrulamasını kontrol sisteminin yazılı prosedürleri arasında sayar; aynı madde işletmenin iç tetkik sonuçlarını ve doğrulayıcı bulgularını dikkate alarak kontrol sistemini güncellemesini ister. Bu Tebliğin dayanağı olan 2014 tarihli Yönetmelik ilga edildiği için yürürlüğü açıktır; ayrıntısı MRV nedir yazısında.

İzleme planını etkileyen bir değişiklik olursa tesis bunu en geç 30 gün içinde Başkanlığa bildirir.

Veri akışı yazısı

İzleme yılı · 15 Eylül

MEDAS ataması

MEDAS, Merkezi Elektronik Doğrulayıcı Kuruluş Atama Sistemidir. Tesis doğrulayıcısını serbestçe seçmez; doğrulama işi bu sistem üzerinden atanır.

Tesis atamayı, doğrulanacak raporların ait olduğu izleme yılı içinde yapar. Doğrulamanın kendisi izleyen yılda, emisyon raporu ile FSR tamamlandıktan sonradır. Atama gecikirse o pencere açılmadan daralır; bu adımın sıradaki yeri bu yüzden burasıdır.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'na tabi işletmeler ve tesisler MEDAS kapsamı dışında; onlar doğrulayıcılarını kendi ihale mevzuatlarına göre belirler.

Doğrulama yazısı

İzleyen yıl · ocak – nisan

Emisyon raporu

Tesis, bir önceki takvim yılının 1 Ocak – 31 Aralık emisyonunu bu raporda beyan eder. Sayı, onaylı izleme planına göre hesaplanır. Teslim yükümlülüğünün büyüklüğünü bu belirler.

Rapor izleyen yılın ilk aylarında hazırlanır. Yönetmeliğin 29 uncu maddesi sunumu her yıl 30 Nisan'a bağlar; ancak sunumdan önce doğrulama şartı olduğu için raporun bu tarihten belirgin şekilde önce tamamlanması gerekir. Başkanlık gerekli gördüğü durumlarda süreyi en fazla bir ay uzatabilir; tesis bu ihtimali kendi takviminin başlangıç varsayımı yapmamalı.

Emisyon raporu yazısı

İzleyen yıl · ocak – nisan

Faaliyet Seviyesi Raporu

FSR, emisyon raporundan ayrı bir rapordur. 2026 FSR’si 30 Nisan 2027’ye, 2027 FSR’si 30 Nisan 2028’e kadar sunulur. Geçmiş elektrik alt tesisinin 2023, 2024 ve 2025 FSR’leri ise ayrı ayrı doğrulanıp 30 Haziran 2027’ye kadar sunulur (Usul 13). Ortak son tarih, fiilen aynı gün sunum zorunluluğu değildir. Yapısını İMP'den, o yılın emisyon değerini emisyon raporundan alır. Beyan ettiği şey üretim veya faaliyet miktarıdır.

Aynı gün sunulmaları sıralarının serbest olduğu anlamına gelmez: emisyon raporu tamamlanmadan FSR'deki yıllık emisyon verisi kesinleşmez. Emisyon raporu önce biter, FSR onu izler; doğrulama ikisini birlikte alır.

Bu iki rapor, ikili yapının tamamlandığı yerdir: izleme planı → emisyon raporu, İMP → FSR. Biri yükümlülüğün büyüklüğünü, diğeri tahsisatın büyüklüğünü besler.

FSR yazısı

Sunumdan önce · yıllık FSR ve geçmiş elektrik tarihleri ayrı

Doğrulama ve sunum

Doğrulama, tesisin hazırladığı raporun bağımsız bir kuruluş tarafından incelenmesi ve önemli hatalı bildirim içermediğinin makul güven seviyesinde beyan edilmesidir. Yönetmeliğin 30 uncu maddesi bunu raporun Başkanlığa gönderilmesinden önce şart koşar. Zincirdeki yeri bu yüzden burasıdır: önce iki rapor biter, sonra doğrulama gelir, en son sunum yapılır.

Doğrulama iki raporu ayrı ayrı değil birlikte ele alır. Emisyon raporundaki yıllık emisyon değeri FSR'nin girdisidir; aynı yılın verisi, aynı ölçüm düzeni ve aynı alt tesis sınırları iki raporun ortak zeminidir. Emisyon raporunda çıkan bir bulgu FSR'yi de değiştirir. MEDAS üzerinden atanan doğrulayıcı iki raporun verilerini birlikte kontrol eder; her FSR için ayrı doğrulama raporu hazırlanır. Geçmiş elektrik saha ziyaretleri süreleri eklenerek birleştirilebilir; yıllık raporlar birleşmez.

Bu şart, 30 Nisan tarihinin takvimi geriye doğru kurmasına yol açar. Veri kapanışı, iki raporun hazırlığı, doğrulayıcının incelemesi, saha ziyareti, bulguların kapatılması ve düzeltme aynı yıllık raporlar için ocak–nisan penceresine sığmak zorunda. Geçmiş elektrik FSR’leri için son tarih 30 Haziran 2027’dir. Yıl içinde iç tetkikle kapatılmış bir sapma bu pencereyi rahatlatır.

Doğrulayıcı kuruluşların ISO/IEC 17029 standardına göre akredite olması şart; akreditasyonu TÜRKAK yapar. Doğrulayıcı kuruluş işini EK-7'de belirtilen ilkeler çerçevesinde yürütür.

Doğrulama yazısı

Tahsisat · sunumdan +60 gün

Ulusal tahsisat planı

Bu noktada söz tesisten Bakanlığa geçer. Ulusal Tahsisat Planı, bir dönem için ETS üst sınırını ve kıyas değerlerini ilan eder. Plan, Karbon Piyasası Kurulu tarafından onaylanır.

Yönetmeliğin 11 inci maddesine göre üst sınır, sistem yılını kapsayan doğrulanmış emisyon raporlarının son teslim tarihinden itibaren 60 gün içinde Resmî Gazete'de yayımlanan plan kapsamında açıklanır. 30 Nisan sunulmuşsa bu pencere yaz başına düşer.

Birinci uygulama döneminin birinci alt dönemi için kıyas değerleri, alt tesislere ilişkin doğrulama raporları teslim edildikten sonra bu planda ilan edilir. Sonraki dönemlerde ise dönem başlamadan önceki takvim yılının Kasım ayı son iş gününe kadar.

Tahsisat yazısı

Tahsisat · plandan +30 gün

Ücretsiz tahsisat başvurusu

Tahsisat kendiliğinden gelmez. Ücretsiz tahsisat kapsamındaki faaliyetleri yürüten işletmeler, plan yayımlandığı tarihten itibaren 30 gün içinde elektronik ortamda ve tesis özelinde başvuru yapar.

Başvuruyu Başkanlık 15 iş günü içinde inceler; düzeltme istenirse işletmenin 10 iş günü vardır. Başvuruda tesisin sera gazı emisyon izni koşullarını sürdürdüğünü göstermesi gerekir.

Geç başvuran işletmeler başvuru bedelini %50 artırımlı öder; izinsiz faaliyet kapsamındaki işletmeler için bu oran %100.

Kıyas yöntemi

Tahsisat · başvurudan sonra

Tahsisatın hesaba geçmesi

Başvurusu uygun bulunan tesislere ait ücretsiz tahsisatlar, İşlem Kayıt Sistemi üzerinden işletme hesaplarına tesis bazında transfer edilir.

Miktar alt tesisin türüne uygun üç pilot hesap yolundan biriyle belirlenir. Faaliyet seviyesi FSR'den gelir; pilot ücretsiz tahsisat oranı KPK/2026/1 ile %100 olarak belirlenmiştir. Pilot SFK=1’dir; sayısal kıyas ayrıca ilan edilir.

Bunun pratik sonucu: tesis yıl içinde kendi faaliyet seviyesini bilir ama tahsisat miktarını plan yayımlanana kadar hesaplayamaz.

Kıyas yöntemi

Genel teslim kuralı · Kasım son iş günü

Teslim

Döngünün kapandığı yer. Tesis, doğrulanmış emisyonuna denk gelen tahsisatı İşlem Kayıt Sistemi üzerinden teslim eder; teslim edilen birim iptal edilir.

Bu genel adım 2026 emisyonlarına uygulanmaz. Fiyat mekanizması 2027'de başlayacak; 2027 emisyonunun teslimi Usul 6(2) ile Kasım 2028 son iş günü olarak belirlenmiştir.

Yönetmeliğin 16 ncı maddesi tarihi yükümlülük yılının Kasım ayı son iş gününe bağlar. Raporlamanın son günüyle teslim arasında yedi ay var; bu süre tesise tahsisat pozisyonunu görme ve gerekiyorsa piyasadan alım yapma imkânı bırakır.

Ücretsiz tahsisat emisyonu karşılamıyorsa tesis aradaki farkı piyasadan alır. Pilot tahsisatları yalnız pilot yükümlülüklerinde geçerlidir; bankalama ve ödünç alma uygulanmaz (Usul 8 ve 17). Fazla satışı piyasa kurallarına tabidir. Eksik teslim borcunun ilk uygulama yılına eklenmesi, fazla pilot birimlerinin o yıla taşınması değildir.

Uyum döngüsü

Teslim · Aralık son iş günü

Ek rezerv teslimi

Ek rezerv, teslim yükümlülüğünün yerine getirilebilmesi için kullanılan ilave tahsisat. Talep eden tesisler için Karbon Piyasası Kurulu kararıyla açılır ve Ulusal Tahsisat Planı'nda açıklanan ETS üst sınırının %10'unu geçemez. Bu tahsisatın üst sınırın içinde mi sayıldığı yoksa ona mı eklendiği Yönetmelikten okunamaz; ayrımı kıyas yöntemi sayfasında açık hüküm olarak kaydettik.

Kullanım koşulu alt tesislere bağlı emisyon yoğunluklarında artış olmaması. Ayrıca tesisin doğrulanmış emisyonuna göre ücretsiz tahsisat oranının %70 eşiğinin altında mı üstünde mi kaldığına göre iki farklı şart uygulanır.

Ek rezerv kullanan tesisler teslim yükümlülüklerini Aralık ayının son iş gününe kadar yerine getirir. Diğer tesisler için tarih Kasım'dır.

Ek rezerv

Teslim · eksik kalırsa

Telafi yılı

Yönetmelik, yükümlülük yılında teslim edilmeyen tahsisat miktarını telafi yılının yükümlülüğü sayar. Tesisin bir sonraki yükümlülük yılında teslim etmesi gereken miktara, telafi yılı yükümlülüğü de eklenir.

Borç silinmez, taşınır. Doğrulanmış raporda sonradan hata çıkarsa tesis düzeltmeyi telafi yılında yapar.

Bu, yaptırımın yerine geçmez. Yönetmelik, teslim tarihinden sonra bildirim yapılmasının kanunda yer alan yaptırımların uygulanmasına engel teşkil etmediğini açıkça yazar. Gecikme iki sonuç doğurur: yükümlülük ötelenir ve ceza ayrıca uygulanır.

Yaptırımlar