Tahsisat: kıyas yöntemi nasıl işler

Tahsisat, Yönetmelikte "misli nitelikte, devredilebilen, kaydi olarak ihraç edilen ve belirli bir süre boyunca verilen bir ton karbondioksit eşdeğerinde sera gazı emisyon hakkı" olarak tanımlanır.

Formül§

Yönetmeliğin 13 üncü maddesinin yedinci fıkrası hesabı açıkça vermektedir. Ücretsiz tahsisat miktarı, her bir alt tesis özelinde şu dört değerin çarpımına eşit:

Tahsisat formülüAlt tesis i için

ÜT_i=KD_i×ÜTO_i×SFK_i×FS_i

KD_i

Kıyas değeri

ÜTO_i

Ücretsiz tahsisat oranı · pilotta %100

SFK_i

Sektörel faaliyet katsayısı · pilotta 1

FS_i

Alt tesis faaliyet seviyesi

Tesis düzeyindeÜT_tesis = Σ ÜT_i

Pilot SFK=1 ve oran=%100 olmakla birlikte sayısal kıyas ayrıca ilan edilir. Elektrik dengelemesi ve atfedilen emisyona dayalı türler ayrı hesaplanır; aşağıdaki üç hesap yolu bu ayrımı açıklar.

Hesap sonucunda kesirli bir değer çıkarsa tahsisat miktarı üst tam sayıya yuvarlanır.

Hesap alt tesis düzeyinde yapılır. Bir tesiste dört alt tesis varsa dört ayrı hesap çıkar ve toplanır.

Çarpanları çevirin, sonucu görün§

Kadran pilot ürün hesabını gösterir. %100 oran ve SFK=1 sabittir; kıyas ve faaliyet kullanıcı varsayımıdır. Elektrik için ayrı dengeleme örneği kullanılır. Bu sonuç resmî tahsisat ilanı değildir.

Senaryo aracı · klinker örneğiBaşlangıca dön

Örnek alt tesis klinkerdir; faaliyet seviyesi ton klinker üzerinden girilir. Pilot ücretsiz tahsisat oranı %100'dür; pilot SFK=1’dir. Bu iki kural sabittir; sayısal kıyas ve üretim burada varsayımdır. 2026 için teslim yükümlülüğü yoktur; gönüllü tamamlayıcı fiyat mekanizması ayrı değerlendirilir.

Kıyas değeri KDBaşkanlık ilan eder · değer yayımlanmadı

1,000tCO₂e / ton klinker

Ücretsiz tahsisat oranı ÜTOKPK/2026/1 · pilot oranı %100

%100

Sektörel faaliyet katsayısı SFKPilot Usul 12(6) · SFK=1

1,00

Alt tesis faaliyet seviyesi FSTesisin kendi doğrulanmış üretim verisi

500.000ton klinker / yıl

ÜT = KD × ÜTO × SFK × FS

Alt tesis ücretsiz tahsisatı500.000 tCO₂e

Elektrik · ayrı dengeleme örneği

Bu dört değer eğitim varsayımıdır. A₀ kıyas × onaylı yönteme göre faaliyet seviyesinden gelir; D ve S bütün sektörün açık/fazla toplamıdır. Resmî kıyas ve sektör verisi olmadan nihai tahsisat belirlenemez.

Başlangıç tahsisatı A₀ · tCO₂e

Doğrulanmış emisyon E · tCO₂e

Sektörün toplam açığı D · tCO₂e

Sektörün toplam fazlası S · tCO₂e

P=-100 · α=0,5

Varsayımsal sonuç · E + P × α950 tCO₂e

Kıyas değeri ne zaman belli olur§

Genel kural şudur: uygulama dönemlerine ilişkin kıyas değerleri, dönemin başlayacağı sistem yılından önceki takvim yılında Kasım ayının son iş gününe kadar Başkanlıkça ilan edilir (Md. 13/3). Yani tesis dönem başlamadan çarpanı bilir.

Bu kuralın bir istisnası vardır. Geçici Madde 4, birinci uygulama döneminin birinci alt dönemine ilişkin yıllık kıyas değerlerini, alt tesislere ilişkin doğrulama raporları teslim edildikten sonra Ulusal Tahsisat Planı'nda ilan ettiriyor. Bu alt dönemde tahsisat miktarı yıl içinde önceden hesaplanamaz: tesis kendi faaliyet seviyesini bilir ama çarpanın diğer bileşenini raporlar toplandıktan sonra öğrenir.

Pilot Usul 11, doğrulanmış faaliyet/emisyon raporlarından kıyas hesabını; 12 ise tahsisat yolunu belirler. Sayısal değerler UTP'de ayrıca açıklanır.

Uygulama dönemleri için takvim farklıdır. Yönetmeliğin 13 üncü maddesinin üçüncü fıkrasına göre alt tesislere ilişkin kıyas değerleri, uygulama döneminin başlayacağı sistem yılından önceki takvim yılında Kasım ayının son iş gününe kadar ilan edilir. Yani uygulama döneminde değer önceden bilinir.

Ücretsiz tahsisat başvurusu ayrı bir adım. Ulusal Tahsisat Planı yayımlandığı tarihten itibaren 30 gün içinde, tesis özelinde ve elektronik ortamda yapılır. Başvuruyu Başkanlık 15 iş günü içinde inceler; düzeltme istenirse işletmenin 10 iş günü vardır. Geç başvuran işletmeler başvuru bedelini %50 artırımlı öder; izinsiz faaliyet kapsamındaki işletmeler için bu oran %100.

Pilot dönemde oran§

Pilot sektörel faaliyet katsayısı 1, 2027 ücretsiz tahsisat oranı kıyas yöntemine göre %100'dür. Sayısal kıyas ve Ulusal Tahsisat Planı ayrıca ilan edilir; %100 oran her tesisin gerçek emisyonunun tamamının karşılanacağı anlamına gelmez (Usul 7, 11 ve 12).

Elektrik tesisindeki diğer ürün, ısı ve yakıt alt tesisleri de elektrik dışı ilgili yıl genel ortalama yöntemini izler. AB'nin en iyi %10 kıyası pilot Türkiye hesabına taşınmaz. Elektrik dengelemesindeki α, bütün alt tesislere eklenecek beşinci bir çarpan değildir; SFK ile aynı kavram da değildir.

Elektrik dışı gelecek kıyasta açıklık gerektiren sınır§

Usul 18(4), 2030’a kadar yıllık kıyasın önceki iki yıl ortalamasını aşmamasını; hesaplanan değer bunu aşarsa önceki yıl kıyasının esas alınmasını söyler. Bu iki sonuç her veri setinde aynı sınırı vermeyebilir: yalnız temsili olarak önceki yıl 1,00, iki yıl önce 0,80 ise ortalama 0,90’dır; önceki yıla dönmek 1,00 verir. Bu sayılar resmî kıyas değildir. Pilotun hesaba dahil olması ve ilk iki yıl istisnasının tarihlendirilmesi de resmî açıklamayla netleştirilmelidir. Otomatik ortalamaya kırpma veya tek bir kesin gelecek kıyas hesabı sunulmaz.

Üst sınır ve rezervler§

Yönetmelik, ETS üst sınırını emisyon yoğunluğu temeline dayalı olarak tanımlamaktadır: kapsamdaki tesislerin bir sistem yılı için alacakları ücretsiz tahsisat miktarı ile birincil piyasa tahsisat miktarının toplamı (Md. 4/l). Tanım ek rezervi saymaz. Belirlemede yoğunluk temelli yaklaşım esas alınır (Md. 11/1).

Bu tanımın üç sonucu var:

Üst sınır, verilen tahsisatların toplamıdır. Sıra, önce tavan koyup sonra o tavanı tahsisata bölmek biçiminde işlemez; tersine, dağıtılan ücretsiz tahsisat ile birincil piyasaya sunulan tahsisat toplanınca üst sınır ortaya çıkar.

Sayı sistem yılının başında belli olmaz. Üst sınır, o yılın doğrulanmış emisyon raporlarının son teslim tarihinden itibaren 60 gün içinde Resmî Gazete'de yayımlanan Ulusal Tahsisat Planında açıklanır (Md. 11/2). Tesis, yılı kendi üst sınırını bilmeden kapatır.

Toplam miktar üretimle birlikte değişebilir. Yoğunluk temelli bir üst sınırda mutlak bir tavan bulunmaz; üretim artarsa toplam da artabilir.

Madde 11 genel hüküm, pilot döneme özgü bir kural taşımaz. Geçici Madde 1 pilot dönemin yalnız kapsamını, süresini ve usul ve esaslarını Karbon Piyasası Kuruluna bırakır. Bugün ilan edilmiş bir üst sınır sayısı bulunmuyor; henüz kapanmış bir sistem yılı ve yayımlanmış bir Ulusal Tahsisat Planı yoktur.

Ek rezerv, teslim yükümlülüğünün yerine getirilebilmesi amacıyla, belirli koşulları sağlayan tesisler için Karbon Piyasası Kurulu onayıyla kullanılır. Kullanımı, birincil piyasada ETS üst sınırının %10'unu geçmeyecek şekilde sınırlanır. Koşullardan biri alt tesislere bağlı emisyon yoğunluklarında artış olmaması.

Piyasa İstikrar Rezervi için birincil piyasaya sunulacak tahsisatların Başkanlıkça belirlenen kısmı ayrılır.

Geçerlilik ve esneklik§

Tahsisatlar İşlem Kayıt Sistemi'nde ihraç edildikleri tarihten ilgili uygulama dönemi sonuna kadar geçerlidir. Bankalama süresini belirleme yetkisi Başkanlıkta.

Pilot istisnası: pilot tahsisatında bankalama ve ödünç alma yoktur (Usul 17). Eksik teslim borcunun sonraki yıla eklenmesi tahsisat biriminin taşınması değildir. Genel sistemdeki dönem içi esneklikler ve gönüllü iptal, kapsamı ve sınırlarıyla birlikte tahsisat, teslim, denkleştirme sayfasında anlatılır.

Ücretsiz tahsisat neden doğrudan kâr değil§

Ücretsiz tahsisat bir gelir kalemi gibi görünür ancak tesisin salımı tahsisatını aşarsa aradaki fark piyasadan satın alınır. Tahsisat fazlası oluşursa satılabilir.

Oran %100 olsa bile hesap otomatik kapanmaz: tahsisat kıyas değeri üzerinden hesaplandığı için, emisyon yoğunluğu kıyasın üzerindeki tesis açık verir; kıyastan iyi performans gösteren tesis fazla üretir. Oran düştükçe bu makas herkes için açılır.

UTP ilanından sonra TYS başvurusu§

Usul 7(2) uyarınca sayısal kıyas ve tahsisat miktarları Ulusal Tahsisat Planı ile ilan edilir. Pilot ücretsiz tahsisat başvurusu TYS üzerinden yapılır (Usul 12(7)); Yönetmelik 14(2)’deki UTP’den sonraki 30 günlük başvuru süresi ayrıca korunur. SGİRD’ye FSR göndermek TYS başvurusu yerine geçmez. 30 Nisan 2028, 2027 FSR’sinin son tarihidir; UTP’nin mutlaka o gün yayımlanacağı anlamına gelmez.

Pilot belgesi ve kaynak tarihi§

Pilot Usul ve Esaslar bütün madde ve ekleri birlikte açıklar. Özgün resmî PDF · Kütüphanedeki indirilebilir kopya. Belge 30 Eylül 2026 tarihli, 18626 sayılı Olur ile onaylandı ve Madde 20 uyarınca aynı gün yürürlüğe girdi. Başkanlığın duyurusu 1 Ekim 2026 tarihlidir; kaynak kontrolü de aynı gün yapıldı.

Bundan sonrası§

Tahsisat hesabının girdisi FSR, yapısının kurulduğu yer İMP. Tahsisatın nereye teslim edildiği uyum döngüsü sayfasında. Zaman sırası süreç akışında.