Kimler kapsamda: kategoriler, eşikler ve sektörler

Kapsam iki ölçütle belirlenir. Birincisi tesisin büyüklüğü, ikincisi yürüttüğü faaliyet. Bir tesis her iki ölçütü de karşılıyorsa sisteme girer.

Kategoriler ve eşik§

Yönetmelik tesisleri yıllık emisyonuna göre üçe ayırmaktadır. Hesap, gerçekleşen emisyona değil kurulu kapasiteye göre ihtiyatlı olarak yapılır. Biyokütleden kaynaklanan CO₂ hesaba katılmaz, transfer edilen CO₂ katılır.

Sınırlar eşitlik hâlini de kapsar: tam 50.000 ton Kategori A, tam 500.000 ton Kategori B sayılır.

Yönetmeliğin 5 inci maddesi sistemi Kategori B ve C tesislerle sınırlamaktadır. Yani ETS eşiği pratikte yıllık 50.000 ton CO₂e'nin üzeri.

Kategori yalnızca kapsamı belirlemez. İdari para cezalarının tutarı da kategoriye ve kategori içindeki emisyon aralığına göre değişir; ayrıntı yaptırımlar sayfasında.

EK-1: kapsamdaki faaliyetler§

Faaliyet ölçütünü Yönetmeliğin EK-1'i belirlemektedir ve 25 faaliyet başlığı sayar. Aynı liste iki işi birlikte yapar: izleme, raporlama ve doğrulama yükümlülüğünü doğurur (Madde 27) ve kategori hesabının hangi tesisler için yapılacağını söylemektedir (Madde 4).

Listeyi okurken EK-1'in başındaki iki kural belirleyicidir.

Toplama kuralı. Eşik değerleri genel olarak üretim kapasitelerine veya verimlere atıfta bulunur. Aynı tesis içinde aynı kategoriye tekabül eden birçok faaliyet yürütülüyorsa söz konusu faaliyetlerin kapasiteleri toplanır. Yani eşik tek bir ünitede değil, aynı kategorideki ünitelerin toplamında aranır.

Toplam anma ısıl gücü tesis düzeyinde hesaplanır. Tesis dahilinde yakıt yakılan bütün teknik ünitelerin anma ısıl güçleri toplanır: kazan, brülör, türbin, ısıtıcı, ocak, insineratör, kalsinatör, döner fırın, fırın, kurutucu, motor, yakıt hücresi, kimyasal döngüsel yakma ünitesi, yakma bacası ve termal veya katalitik yakma sonrası ünite.

Hesap dışı bırakılan üniteler için EK-1 şunu yazmaktadır: "Anma ısıl gücü 3 megawatt (MW)'ın altında olan ve münhasır olarak biyokütle kullanan üniteler, bu hesaplamada dikkate alınmayacaktır." Cümledeki "ve" bağlacı, 3 MW altındaki fosil yakıtlı ünitelerin toplama girip girmediğini belirsiz bırakmaktadır. Sınıra yakın tesiste iki hesap da yapılmalı ve sonuç belgelenmelidir.

Münhasıran biyokütle kullanan ünite tanımı, yalnızca devreye alma ve durdurmada fosil yakıt kullanan üniteleri de içine alır.

EK-1 faaliyetleri grup adı vermeden sıralar. Aşağıdaki tablonun grup satırları okuma kolaylığı için eklendi; liste tek tablodur, eşik ve sera gazı sütunları bütün faaliyetlerde aynı sütun sisteminde okunur.

Listede iki ayrı eşik ailesi kullanıldığına dikkat edilmelidir. Kategori eşiği tesisin toplam yıllık emisyonuna bakar; EK-1'deki 20 MW, 2,5 ton/saat, 500 ton/gün gibi değerler ise ünite veya üretim kapasitesine bakar. İki ölçüt farklı şeyleri ölçer ve birbirinin yerine geçemez.

Bazı faaliyetlerde eşik yoktur. Kok üretimi, birincil alüminyum, nitrik asit, amonyak ve soda külü üretimi, kapasitesi ne olursa olsun listededir. Bu tesisler için soru eşiğin aşılıp aşılmadığı değil, doğrudan söz konusu faaliyetin yürütülüp yürütülmediğidir.

Bir faaliyet girdiyse diğerleri de girer§

Madde 27'nin ikinci fıkrası kritik bir genişletme yapar: EK-1'de listelenen herhangi bir faaliyeti gerçekleştiren işletmenin, EK-1'de listelenen diğer faaliyetleri de kapasite gözetilmeksizin Yönetmelik kapsamına girer.

Pratik sonuç şu: klinker üretimiyle kapsama giren bir çimento tesisinde, kendi başına eşiği aşmayan ikincil bir EK-1 faaliyeti varsa o da izlenip raporlanır. Eşik testi kapıdan girerken yapılır; içeride kalmaz.

Pilot dönemde hangi faaliyetler§

KPK/2026/1 pilotu elektrik üretimi, çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre sektörlerindeki Kategori B ve C tesislerle sınırlar. Ana faaliyeti bu beş sektör arasında olmayan ve 35.11.10.30.00 koduyla elektrik üreten tesisler pilot dışıdır. Genel EK-1 kapsamı ile pilot kapsamı bu nedenle aynı değildir.

Kapsam dışında kalanlar§

Yönetmelik iki farklı kapsam dışılık kurmaktadır ve bunlar aynı şey değildir.

Yönetmeliğin tamamının dışında (Madde 2); bu tesislerin izleme, raporlama ve doğrulama yükümlülüğü de yok:

• Araştırmanın yapıldığı, yeni ürün veya süreçlerin geliştirildiği ya da test edildiği tesisler ve tesis bölümleri
• Münhasıran biyokütle kullanan tesisler ve tesis bölümleri
• Askeri unsurlar

Yalnızca ETS'in dışında (Madde 5); bu tesislerin MRV yükümlülüğü devam eder:

• Okul, üniversite, hastane ve savunma sanayi kuruluşlarına ait tesisler, yürüttükleri faaliyetlerle sınırlı olmak üzere
• Kategori A tesisler

Ayrım pratikte belirleyicidir. ETS dışında kalmak, emisyon raporu hazırlama ve doğrulatma yükümlülüğünü kaldırmaz; yalnızca tahsisat alma ve teslim etme zincirinden çıkarır.

Geçici istisna. KPK/2026/1 ayrıca doğalgaz ve ham petrolün boru hatlarıyla geçişini sağlayan kuruluşların basınç dengeleme, kompresör ünite ve istasyonlarını pilot boyunca kapsam dışında bırakır. Yönetmelik düzeyinde doğalgaz ve ham petrolün iletimi ve depolanması kapsamındaki faaliyetler, izleme, raporlama ve doğrulama süreçleri hariç olmak kaydıyla, birinci uygulama dönemi sonuna kadar ETS kapsamı dışında.

Kategori düşerse ne olur§

ETS kapsamındayken kategori değişikliği nedeniyle kapsam dışına çıkan tesisler, değişikliğin meydana geldiği sistem yılı içinde kapsamda kalmaya devam eder. Kategori değişikliği kapsamdan otomatik ve anında çıkış anlamına gelmez.

Kapsam dışına çıkan tesisin sorumluluğu bitmez. Teslim yükümlülüğünü yerine getirdikten sonra hesabında tahsisat kalırsa, hesabı boşalana kadar yalnızca satış yönlü işlem yapmak üzere ETS Piyasasında kalmaya devam eder. Tahsisat açığı varsa, açığı kapatacak kadar alış yönlü işlem yapmak üzere piyasada kalır.

İdari yaptırım tarafında da kategori değişikliği koruma sağlamaz: ilgili sistem yılı bakımından değişiklik öncesinde tabi olunan kategori esas alınır.

İzin yükümlülüğü§

Kapsamdaki her tesisin İklim Değişikliği Başkanlığı'ndan sera gazı emisyon izni alması gerekir. Başvuru, yönetmeliğin EK-3'ünde sayılan bilgi ve belgelerle yapılır.

Birden fazla tesiste faaliyet gösteren işletme her tesis için ayrı izin alır. Aynı adreste birden fazla tesis varsa tek izin yeterli olur.

EK-3'ün dokuzuncu maddesi çoğu tesiste gözden kaçan bir şart getirmektedir: izleme ve raporlama için yetkili personel bulundurma zorunluluğu. Kategori C tesislerde mühendislik veya fen fakültesi mezunu, sera gazı izleme ve raporlama alanında en az 2 yıl tecrübeli asgari 2 personel; Kategori B tesislerde aynı nitelikte en az 1 yıl tecrübeli asgari 1 personel istenir. Bünyesinde bu niteliklere sahip personel bulunmayan işletmeler, aynı kriterleri sağlayan gerçek veya tüzel kişileri görevlendirebilir.

Başvuru Başkanlık tarafından azami 60 gün içinde değerlendirilir. Eksik veya hatalı belge varsa 10 iş günü içinde bildirilir ve tamamlanması için 3 ay verilir. Başvuru reddedilirse başvuru ücreti iade edilmez. İzin verildiği tarihte yürürlüğe girer ve beş yıl geçerli olur; yenileme başvurusu bitiş tarihinden en az 6 ay önce yapılır.

Yönetmeliğin Geçici 2 nci maddesi izni, 7552 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren üç yıl içinde ister. Kanun 9 Temmuz 2025'te yürürlüğe girdiğine göre süre 9 Temmuz 2028'de dolar; tarih bu hesaptan gelir, Yönetmelikte yazmaz ve Karbon Piyasası Kurulu kararı doğrultusunda Başkanlık iki yıla kadar uzatmaya yetkilidir.

Bundan sonrası§

Kapsamda olduğunu belirleyen tesisin izleyeceği sıra tesis yol haritasında yedi adım halinde durur. İlk teknik belge izleme planı; emisyon raporu bu plana göre hazırlanır ve zincirin geri kalanı oradan yürür; sistem haritasına ve süreç akışına bakabilirsiniz.