Çimento: kıyas klinkerde biter, tahsisat üretimle gelir

Pilot 2026 ve 2027 emisyonlarını kapsar. Bu sektörün pilot kapsamı ve alt tesis kuralları, yayımlanan Usul ve Esaslar Madde 2, 10–14 ve Ek-1’e dayanır. Onaylı izleme planına göre B/C kategorisi, faaliyet ve kapasite koşulları ile ana faaliyet istisnası birlikte kontrol edilir. 2027 ücretsiz tahsisat oranı kıyas yöntemine göre %100’dür; sayısal kıyaslar doğrulanmış raporların ardından Ulusal Tahsisat Planında ilan edilir.

FSR doğrulaması için süre hazırlığı§

Klinker 6.1 faaliyet ilavesi 3 adam-gündür. Kategori B/C tabanları ve elektrik alt tesisi varsa geçmiş üç rapor birlikte değerlendirilir. Resmî rehberin ayrıntılı analizi ve 2026 MRV–FSR süre hesabı, toplam ile saha sürelerini ve sözleşme hazırlığını açıklar.

Kapsama nasıl girersiniz§

Genel Yönetmelik EK-1’inde çimentoyu ilgilendiren iki satır var: döner fırınlarda günlük 500 ton ve üzeri veya diğer ocaklarda günlük 50 tonu aşan klinker üretimi ile döner fırın ve diğer ocaklarda günlük 50 ton ve üzeri kireç üretimi veya dolomit-magnezit kalsinasyonu. Türkiye'deki entegre çimento tesislerinin fırın kapasiteleri ilk eşiğin katbekat üzerindedir; kategori eşiği (yıllık 50.000 ton CO₂e) da klinker hattı olan her tesiste rahatça aşılır. Klinker üreten tesis için kapsam sorusu pratikte kapanmıştır; salt öğütme tesisleri aşağıdaki ayrıma bakmalı.

İki türev sonuç daha vardır. Birincisi, Madde 27'nin ikinci fıkrası: klinkerle kapsama giren işletmenin yürüttüğü diğer EK-1 faaliyetleri kapasite gözetilmeksizin kapsama girer; fırın hattının yanındaki küçük kireç ocağı da izlenir. İkincisi, salt öğütme ve paketleme yapan tesisler: klinker üretmeyen öğütme tesisi EK-1'deki klinker satırına girmez. Başka bir EK-1 satırı, örneğin toplam anma ısıl gücü 20 MW ve üzeri yakma üniteleri, genel MRV kapsamı doğurabilir. Bu tek başına pilot ETS kapsamına giriş değildir; Usul 2’deki kategori, faaliyet ve ana faaliyet kontrolleri ayrıca yapılır.

Emisyonun yapısı: kalsinasyon + yakma, tek kıyasta§

Çimentoyu diğer sektörlerden ayıran şey, emisyonun büyük bölümünün yakıttan değil hammaddenin kendisinden gelmesi: kalkerin fırında kalsine olması (CaCO₃ → CaO + CO₂) proses emisyonudur ve yakıt değiştirerek yok edilemez.

Bu iki emisyon türü ayrı alt tesislere bölünmez. Kural açıktır: proses emisyonları, bir ürün kıyası kapsamındaki üretim sürecinde oluşuyorsa ilgili ürün kıyas alt tesisinin içinde kalır, ayrıca üretim sürecine yönelik alt tesis tanımlanmaz. Klinker kıyas değeri, kalsinasyon ve yakma emisyonlarının toplamını tek yoğunluk sayısında taşır.

Kıyas ürünü klinkerdir§

EK-1 çimento sektörünü çimento üzerinden değil klinker üretimi üzerinden kapsama alır: döner fırınlarda günlük 500 ton ve üzeri, diğer ocaklarda 50 tonu aşan klinker üretimi. Tahsisat hesabının dayanacağı ürün de bu nedenle klinkerdir.

Usul Ek-1 gri ve beyaz klinkeri ayrı ürün gruplarında tanımlar; CAC klinkerinin yanma ve proses emisyonları üretim süreci alt tesisine atfedilir (10(6)). Miktarlar ve emisyon atıfları ayrı, doğrulanabilir kayıtlarda tutulur; sayısal kıyaslar UTP’de ayrıca ilan edilir.

Alt tesis sınırı: fırın hattında biter§

Sektörel uygulamaKlinker alt tesisi nerede başlar, nerede biter?

Sınır fırın hattında çizilir. Klinker alt tesisinin içinde: hammadde (farin) değirmenleri, kömür hazırlama, ön ısıtıcı siklonlar, döner fırın ve klinker soğutma. Girdiler farin, kömür, atık, alternatif yakıt ve doğalgaz; çıktı klinker.

Dışarıda kalanlar: çimento öğütme ve yardımcı üniteler. Bunların alt tesis karşılığı yakıt yakıp yakmadıklarına göre değişir.

Yakıt yakan ünite sisteme girer. Kurutucu, sıcak gaz üreteci ya da yardımcı kazan gibi bir ünitede yakılan yakıtın emisyonu, ürettiği ısı ölçülebiliyorsa ölçülebilir ısı kıyasına dayalı alt tesise, ölçülemiyorsa yakıt kıyasına dayalı alt tesise yazılır.

Yakıt yakmayan ünite ise alt tesis kurmaz. Yalnız elektrikle çalışan çimento değirmeni, paketleme ve nakil hatlarının emisyonu dolaylıdır; Türkiye ETS doğrudan emisyonu izlediği için bu tüketim doğrudan emisyon üretmez. Ancak elektrik ve enerji dengesi ile İMP/FSR veri kayıtlarında izlenmeye devam eder.

Alt tesis kurarken izlenecek sıra da tanımlıdır: önce kıyas ürünü olarak tanımlanan her ürün için ürün kıyas alt tesisi; bu listede olmayan akışlar için sırasıyla ısı, bölgesel ısıtma, tesis içi ısıtma, yakıt ve üretim süreci; her emisyon tek bir alt tesise. Kontrol noktası şaşmaz: alt tesislere atfedilen emisyonların toplamı, tesisin toplam emisyonuna eşit olmalı.

Kalsiyum alüminat çimentosu (CAC) ayrı durur: bileşimi ve pişirme rejimi portland klinkerinden farklı olduğu için klinker kıyasına girmez, üretim sürecine yönelik alt tesiste ele alınır. Pilot kapsamındaki kireç/dolomit/magnezit yan faaliyetinin yanma ve proses emisyonları da Usul 10(6) uyarınca üretim süreci alt tesisine atfedilir; bu türün ücretsiz tahsisatı atfedilen emisyonun tamamına dayanır (Usul 12(4)).

Tahsisat klinker üretiminden hesaplanır§

İlke şudur: ücretsiz tahsisat miktarı klinker üretim miktarından (faaliyet seviyesi × kıyas değeri) hesaplanır. Gerçek emisyon bu çarpımda ayrı çarpan değildir; kıyasın oluşumunda ve teslim pozisyonunda kullanılır. Proses ve yanma emisyonları aynı veri zincirinde ayrıca izlenir.

Kalsinasyon emisyonu iki yöntemden biriyle hesaplanabilir: fırına giren karbonatlı hammadde üzerinden (yöntem A) ya da çıkan klinker üzerinden (yöntem B). Sektörde genel uygulama yöntem B'dir; hesap üretilen klinker miktarına, klinkerin CaO ve MgO içeriğine ve fırın tozuyla bypass tozunun düzeltmesine dayanır.

Bu tasarımın stratejik sonucu çimentocular için tanıdık olmalı:

• Aynı klinkeri daha düşük emisyonla üreten tesis, örneğin ömrünü tamamlamış lastik (ÖTL) yakan, biyokütle payını artıran ya da verimli fırın kullanan tesis, kıyaslı tahsisat hesabında avantaj sağlayabilir. Fazlanın satışı için piyasanın açılışı, erişim ve işlem kuralları ayrıca doğrulanmalıdır; bu örnek satışın bugün mümkün olduğunu göstermez. Atık ısı geri kazanımı bu listeye girmez: fırının yanma emisyonunu değiştirmediği için tesisin raporlanan emisyonunu düşürmez; kazancı satın alınan elektriğin azalmasıdır ve satın alınan elektrik ETS raporuna girmez.
• Üretimi kısmak tahsisatı da kısar; kıyas sistemi üretim kısarak tahsisat biriktirmeye izin vermez. Faaliyet seviyesi her yıl doğrulanmış FSR ile güncellenir.

Klinker/çimento oranı doğrudan tahsisat çarpanı değildir. Klinker miktarını belirleyen onaylı yöntemde kullanılabilir. Sabit klinker miktarında katkı oranının artırılması, tek başına klinker alt tesisinin faaliyet seviyesini veya emisyonunu değiştirmez. Emisyon, kıyasın oluşumunda ve teslim pozisyonunda kullanılır; kıyas × faaliyet çarpımında ayrı bir emisyon çarpanı değildir. CBAM ürün hesabında ise çimento bileşimi ve gömülü emisyon birlikte değerlendirilir.

Formülün bütünü (kıyas değeri × faaliyet seviyesi × sektörel faaliyet katsayısı × ücretsiz tahsisat oranı) ve açık kalan çarpanlar için ücretsiz tahsisat formülü sayfasına bakın.

Beraber yakma ve biyokütle payı§

Atık ve alternatif yakıt, klinker fırınının olağan girdilerindendir. ETS tarafında bunun iki ayrı muhasebesi var: atık yakıtın fosil karbonu emisyon raporuna girer; biyokütle kaynaklı CO₂ ise hem kategori hesabında hem emisyon hesabında hariç tutulur. Alternatif yakıt oranı yüksek tesisin emisyon yoğunluğu düşer; tahsisat klinkere bağlı olduğu için aradaki fark doğrudan tesiste kalır.

Hangi atığın biyokütle sayılacağı belirleyici soru. Atıkların Yönetimi Yönetmeliği kapsamında biyokütle olarak değerlendirilen biyokütle atıkları için durum nettir. Buna karşılık alternatif yakıtın içindeki biyokütle payı için belirsizlik sürmektedir: karışık nitelikteki atık yakıtta biyojenik oranın analizine ilişkin süreçler netleşmemiştir. Ömrünü tamamlamış lastikte mevcut uygulamalarda %27'lik pay biyokütle olarak sayılmaktadır.

Veri tarafında yeni bir hat kurmak gerekmez. Atık yakan tesis, beraber yakma mevzuatı gereği hangi atıktan ne kadar beslediğini zaten kaydeder ve baca tarafını sürekli emisyon ölçüm sistemiyle izler. ETS'in biyokütle payı için istediği veri aynı noktadan çıkar; iki mevzuat aynı kaydı farklı amaçla kullanır. Yapılacak iş, mevcut besleme kaydını doğrulanabilir biçimde ETS hesabına bağlamaktır.

Tesis içinde elektrik üretiyorsanız§

Ölçüt yakıt yakılmasıdır; iki durum ayrı kurala tabidir.

Tesis içi elektrik otomatik kapsam kararı değildir. Ek-1’in elektrik kodları artık resmîdir; önce Usul 2 kapsamı ve ana faaliyet koşulları, ardından Madde 10’un tek alt tesis ve çifte sayım kuralları değerlendirilir. Elektrik üretimi, tüketim ve atıf sınırı onaylı İMP’de gösterilir. Net/brüt faaliyet yöntemi ve kojenerasyon paylaşımı ayrı dayanak ister; eski çalışma dosyası yaklaşımı kesin Türkiye kuralı değildir.

Atık ısı elektriğini yeni yanma emisyonu gibi saymayın. Fırın ve soğutucu atık ısısından elektrik üreten sistem (WHR) yeni yakıt yakma emisyonu oluşturmaz. Sebebi basit: bu sistem yakıt yakmaz, fırının bacasına giden ısıyı kullanır. Ortada yeni bir yanma ve yeni bir doğrudan emisyon yoktur, üretim/enerji kaydı yine korunur. Isının kaynak alt tesisine atfı ve elektrik sınır kararı onaylı İMP ile gösterilir; Usul’den genel bir WHR muafiyeti türetilmez.

Atık ısıyı, karbon taşıyan atık gazlarla karıştırmamak gerekir. Kok fırını gazı ya da rafineri gazı yakıldığında emisyon doğurur ve hangi alt tesise yazılacağı ayrıca belirlenir. Atık ısıda böyle bir akış bulunmaz.

WHR'nin kazancı satın alınan elektriğin azalmasıdır. Satın alınan elektriğin emisyonu dolaylıdır; Türkiye ETS doğrudan emisyonu izlediği için bu tasarruf doğrudan emisyon azalması olarak yazılmaz; enerji ve faaliyet kayıtları ile tahsisat atfı ayrıca değerlendirilir.

CBAM ile bağ§

Bu bölümün CBAM kaynakları 17 Ekim 2026’da yeniden kontrol edildi; sayfa başındaki genel kaynak doğrulama tarihi Türkiye ETS bölümlerinin önceki kontrolünü gösterir.

Türkiye ETS’de klinker üretiminin emisyon ve faaliyet verisi tahsisat hesabını destekler. CBAM’de ise çimento, klinker ve kullanılıyorsa kalsine kil gibi ilgili öncüllerin gömülü emisyonunu da taşıyan karmaşık maldır. Belirli çimento kodlarında fonksiyonel birim, üründeki klinkerin tonudur (2025/2547 Madde 4(5)). Klinker/çimento oranı ürün ve stok kayıtlarıyla gösterilmelidir; katkı arttığında toplam etkinin ne olduğu, kullanılan diğer öncüller ve enerjiyle birlikte hesaplanır. Sadece klinker oranına bakarak her durumda aynı maliyet düşüşü vaat edilmez.

Çimentoda üretimde tüketilen elektriğin dolaylı emisyonu da CBAM hesabındadır. Atık ısıdan elektrik üretimiyle şebeke tüketiminin azalması, Türkiye ETS’de doğrudan emisyon azaltımı sayılmasa da CBAM sonucunu etkileyebilir; kullanılacak faktör ve atıf CBAM yöntemine uygun olmalıdır. Gerçek elektrik emisyon faktörünün kullanılabilmesi için 2023/956 Ek-IV(6)’daki doğrudan teknik bağlantı veya PPA şartları ve ilgili yöntem kanıtları gerekir; yalnız yeşil enerji belgesi bu koşulları sağlamaz (2025/2547 Ek-II D.4; Q&A 4.20).

Fırında veya ön kalsinatörde enerji için yakılan biyokütlenin sıfır sayılması otomatik değildir. Karma alternatif yakıtta biyojenik karbon payı ile uygulanabilir RED sürdürülebilirlik/sera gazı tasarruf kriterleri ayrı kanıtlanır; uygun yakıt payının sıfır sayılması kireçtaşı kalsinasyonunu sıfırlamaz (Q&A 4.27; 2025/2547 Ek-II B.3.3).

Üçüncü ülkede fiilen ödenen karbon bedelinin indirimi, kanıt ve telafilerin düşülmesi koşullarına bağlıdır; ücretsiz tahsisatın piyasa değeri ödenmiş bedel değildir. Q&A’nın 15 Ekim sürümü ayrıntılı indirim düzenlemesi ve ülke fiyatlarını hazırlık aşamasında anlatır. Türkiye ETS’nin kurulması otomatik CBAM mahsubu sağlamaz. CBAM okuma dosyası ve fiyat ile Türkiye ilişkisi bu sınırları açıklar.

Gerçek veri ve varsayılan değer hangi sonucu değiştirir?§

Elektrik dışındaki mallar için 2023/956 Madde 7(2), doğrulanmış gerçek veri ile resmî varsayılan değeri iki hesap yolu olarak düzenler. Gerçek veriyle beyan yapılırsa hesap o veriye dayanır; aşağıdaki nihai ürün varsayılanı ve ilavesi ayrıca eklenmez. Uygun doğrulanmış gerçek veri sağlanmazsa varsayılan yol kullanılır. Kendi prosesinde gerçek veri kullanılırken satın alınan ilgili öncül için varsayılan değer kullanılması ayrı bir birleşimdir; o öncüle ait ilave yine uygulanır.

2026/1740’ın yenilediği Türkiye tablosunda aşağıdaki ürünlerden alüminli çimento dışındakilerin değer alanı "-" işaretlidir. Bu ürünlerde "Diğer ülkeler ve bölgeler" satırı seçilir; alüminli çimentoda ise Türkiye’ye özgü değer vardır. Q&A 4.26, diğer ülkeler tablosunu ilgili malda emisyon yoğunluğu en yüksek on ihracatçı ülkenin ortalaması olarak açıklar. Bu tablo tek bir Türk tesisinin ölçülmüş performansı değildir.

Bu değerler sertifika fiyatı veya teslim edilecek sertifika adedi değildir. Varsayılan emisyon hesabında 2026 için %10, 2027 için %20, 2028’den itibaren %30 ilave uygulanır; hazır artırılmış sütunları kaldıran düzenleme, nihai değerin Registry’de hesaplanmasını öngörür. Tablonun birimi ton maldır; bu değerlere ürünün klinker oranı bir kez daha uygulanmaz. Gerçek veri yöntemindeki klinker fonksiyonel birimiyle aynı hesap kurulamaz. Örneğin varsayılan yolda 1 ton gri Portland çimentosu için 2026 değeri 1,440 × 1,10 = 1,584 t CO₂e’dir; sertifika yükümlülüğü bundan sonra ücretsiz tahsisat düzeltmesi ve uygulanabilir karbon bedeli indirimiyle ayrı hesaplanır. Varsayılan emisyonla beyanda karbon bedeli indirimi yalnız Madde 9(4)’teki yıllık varsayılan karbon fiyatı yoluyla istenebilir; bu fiyatın gerçekten belirlenmiş olması gerekir. Resmî değerler ve tablo seçimi, veri seçimi ve indirim koşulları.

Şimdi ne yapmalı§

Uzun fırın duruşları. Bir hafta veya daha uzun süreli planlı bakım ve arıza duruşlarının süre, kapasite ve üretim etkisini kaydedin. Şirket ETS piyasa katılımcısıysa, bu olaylar Dâhilî Bilgi Platformunda açıklama gereği, dâhilî bilgi koşulları ve açıklama süreleri yönünden ayrıca değerlendirilir (14967 sayılı karar 3–4; Ek 15). Bir haftalık ölçüt bildirim için bekleme süresi değildir. Kapsam ve akım şeması.

Elektrik alt tesisiniz varsa geçmiş üç yıl da hazırlanır. Pilot kapsamındaki bu tesisler 2023, 2024 ve 2025 elektrik alt tesisi için bir veya birden fazla İMP ve her yıl ayrı doğrulanmış FSR hazırlar (Usul 13(2), 13(10)). Geçmiş FSR’ler 30 Haziran 2027 tarihine kadar sunulur; 2026 bütün alt tesis FSR’si 30 Nisan 2027, 2027 FSR’si 30 Nisan 2028 tarihlidir. Geçmiş elektrik İMP’sini FSR tarihine ertelemeyin: Usul 13(3), Yönetmelik Geçici 3(1) süresine atıf yapar. İlk İMP için ilan edilen 27 Ocak 2027 uzatımını hazırlıkta dikkate alın; duyuru geçmiş elektrik İMP’lerini ayrıca isimlendirmediğinden plan kapsamını Başkanlıkla teyit edin.

İMP: 27 Ocak 2027. Pilot uygulama dönemi kapsamındaki işletmelerin ilk İMP sunum süresi, 13 Ekim 2026 tarihli ve 18814 sayılı Olur ile 27 Ocak 2027 tarihine kadar uzatıldı. Başkanlık bu kararı 14 Ekim 2026’da duyurdu. Alt tesis sınırının fırın hattıyla çizilmesi, öğütmenin ayrılması ve akışların atanması bu belgede kesinleşir.

Klinkeri izlemek. Faaliyet seviyesi ton klinkerdir. Miktar, onaylı yöntem ve İMP’deki doğrulanabilir veri zinciriyle belirlenir. Tartım mutlak olarak dışlanmaz; kullanılan ölçüm veya hesaplama yönteminin uygunluğu ilgili MRV hükümleriyle değerlendirilir. Çimento üretimi, klinker/çimento oranı, stok değişimi, klinker alım-satımı ve fırın tozu kayıtları uygulanabilir yönteme göre miktar hesabını destekler. Kantar fişleri ve diğer kanıtlar aynı sınır ve dönem için mutabık olmalıdır.

Kütle-enerji dengesi. Farin, yakıt, klinker, toz döngüleri ve bypass akışı tek denge tablosunda buluşmalı; alt tesis emisyon toplamının tesis toplamına eşitliği bu tabloyla ispatlanır.

Analiz hiyerarşisi. Emisyon faktörü ve NKD için onaylı plandaki yöntem en üstte, ulusal varsayılan değerler en altta; akredite laboratuvar analizine geçen tesis kıyas konumunu kendi verisiyle savunur.

Kapsam ayrıntısı için kimler kapsamda, takvim için pilot dönem takvimi, plan yapısı için İMP sayfasına geçebilirsiniz.

Pilot çimento ürünleri ve CAC ayrımı§

Resmî Ek-1 gri klinkeri 23.51.11.00.00, beyaz klinkeri 99.99.99.99.04 koduyla ayrı ürün grupları olarak listeler. CAC klinkerinin yanma ve proses emisyonları üretim süreci alt tesisinde raporlanır (Usul 10(6)). CAC, gri veya beyaz klinker ürün kıyasına sessizce eklenmez.

Ürün ve tür listesi tek başına her öğütme, yardımcı tesis veya WHR ünitesinin fiziksel sınırını tanımlamaz. Akışlar ve paylaştırma yöntemleri İMP'de gerekçelendirilir; elektrik üretiminin pilot kapsamı önce Madde 2 üzerinden değerlendirilir.

Pilot belgesi ve kaynak tarihi§

Pilot Usul ve Esaslar bütün madde ve ekleri birlikte açıklar. Özgün resmî PDF · Kütüphanedeki indirilebilir kopya. Belge 30 Eylül 2026 tarihli, 18626 sayılı Olur ile onaylandı ve Madde 20 uyarınca aynı gün yürürlüğe girdi. Başkanlığın duyurusu 1 Ekim 2026 tarihlidir; kaynak kontrolü de aynı gün yapıldı.