Çimento: kıyas klinkerde biter, tahsisat üretimle gelir

KPK/2026/1 çimento sektöründeki Kategori B ve C tesisleri 2026–2027 pilot kapsamına aldı. Pilot ücretsiz tahsisat oranı %100, kıyas yöntemi tüm tesislerin ağırlıklı genel ortalamasıdır. Çimentoya özgü sayısal kıyas değeri ve ürün ayrımı ise henüz ilan edilmedi.

Kapsama nasıl girersiniz§

EK-1'de çimentoyu ilgilendiren iki satır var: döner fırınlarda günlük 500 tonu veya diğer ocaklarda günlük 50 tonu aşan klinker üretimi ile döner fırın ve diğer ocaklarda günlük 50 ton ve üzeri kireç üretimi veya dolomit-magnezit kalsinasyonu. Türkiye'deki entegre çimento tesislerinin fırın kapasiteleri ilk eşiğin katbekat üzerindedir; kategori eşiği (yıllık 50.000 ton CO₂e) da klinker hattı olan her tesiste rahatça aşılır. Klinker üreten tesis için kapsam sorusu pratikte kapanmıştır; salt öğütme tesisleri aşağıdaki ayrıma bakmalı.

İki türev sonuç daha vardır. Birincisi, Madde 27'nin ikinci fıkrası: klinkerle kapsama giren işletmenin yürüttüğü diğer EK-1 faaliyetleri kapasite gözetilmeksizin kapsama girer; fırın hattının yanındaki küçük kireç ocağı da izlenir. İkincisi, salt öğütme ve paketleme yapan tesisler: klinker üretmeyen öğütme tesisi EK-1'deki klinker satırına girmez; kapsam ancak 20 MW üzeri yakma ünitesi gibi başka bir satırdan doğabilir.

Emisyonun yapısı: kalsinasyon + yakma, tek kıyasta§

Çimentoyu diğer sektörlerden ayıran şey, emisyonun büyük bölümünün yakıttan değil hammaddenin kendisinden gelmesi: kalkerin fırında kalsine olması (CaCO₃ → CaO + CO₂) proses emisyonudur ve yakıt değiştirerek yok edilemez.

Bu iki emisyon türü ayrı alt tesislere bölünmez. Kural açıktır: proses emisyonları, bir ürün kıyası kapsamındaki üretim sürecinde oluşuyorsa ilgili ürün kıyas alt tesisinin içinde kalır, ayrıca üretim sürecine yönelik alt tesis tanımlanmaz. Klinker kıyas değeri, kalsinasyon ve yakma emisyonlarının toplamını tek yoğunluk sayısında taşır.

Kıyas ürünü klinkerdir§

EK-1 çimento sektörünü çimento üzerinden değil klinker üretimi üzerinden kapsama alır: döner fırınlarda günlük 500 tonu aşan, diğer ocaklarda 50 tonu aşan klinker üretimi. Tahsisat hesabının dayanacağı ürün de bu nedenle klinkerdir.

Klinker türlerinin ayrı kıyas değerleri alıp almayacağı Yönetmelikten okunamıyor; ürün ayrımı ilan edilmedi. Bugün yapılabilecek hazırlık, üretilen klinker türlerinin miktarını ayrı ayrı ve doğrulanabilir biçimde kayıt altına almaktır.

Alt tesis sınırı: fırın hattında biter§

Sektörel uygulamaKlinker alt tesisi nerede başlar, nerede biter?

Sınır fırın hattında çizilir. Klinker alt tesisinin içinde: hammadde (farin) değirmenleri, kömür hazırlama, ön ısıtıcı siklonlar, döner fırın ve klinker soğutma. Girdiler farin, kömür, atık, alternatif yakıt ve doğalgaz; çıktı klinker.

Dışarıda kalanlar: çimento öğütme ve yardımcı üniteler. Bunların alt tesis karşılığı yakıt yakıp yakmadıklarına göre değişir.

Yakıt yakan ünite sisteme girer. Kurutucu, sıcak gaz üreteci ya da yardımcı kazan gibi bir ünitede yakılan yakıtın emisyonu, ürettiği ısı ölçülebiliyorsa ölçülebilir ısı kıyasına dayalı alt tesise, ölçülemiyorsa yakıt kıyasına dayalı alt tesise yazılır.

Yakıt yakmayan ünite ise alt tesis kurmaz. Yalnız elektrikle çalışan çimento değirmeni, paketleme ve nakil hatlarının emisyonu dolaylıdır; Türkiye ETS doğrudan emisyonu izlediği için bu tüketim sistem sınırının tamamen dışında kalır.

Alt tesis kurarken izlenecek sıra da tanımlıdır: önce kıyas ürünü olarak tanımlanan her ürün için ürün kıyas alt tesisi; bu listede olmayan faaliyetler için sırasıyla ısı, yakıt ve üretim sürecine yönelik alt tesis; her emisyon tek bir alt tesise. Kontrol noktası şaşmaz: alt tesislere atfedilen emisyonların toplamı, tesisin toplam emisyonuna eşit olmalı.

Kalsiyum alüminat çimentosu (CAC) ayrı durur: bileşimi ve pişirme rejimi portland klinkerinden farklı olduğu için klinker kıyasına girmez, üretim sürecine yönelik alt tesiste ele alınır.

Tahsisat klinker üretiminden hesaplanır§

İlke şudur: ücretsiz tahsisat miktarı klinker üretim miktarından (faaliyet seviyesi × kıyas değeri) hesaplanır. Tesisin gerçekleşen emisyonu bu hesaba girmez; proses ve yanma emisyonları raporlama için ayrıca izlenir.

Kalsinasyon emisyonu iki yöntemden biriyle hesaplanabilir: fırına giren karbonatlı hammadde üzerinden (yöntem A) ya da çıkan klinker üzerinden (yöntem B). Sektörde genel uygulama yöntem B'dir; hesap üretilen klinker miktarına, klinkerin CaO ve MgO içeriğine ve fırın tozuyla bypass tozunun düzeltmesine dayanır.

Bu tasarımın stratejik sonucu çimentocular için tanıdık olmalı:

• Aynı klinkeri daha düşük emisyonla üreten tesis, örneğin ömrünü tamamlamış lastik (ÖTL) yakan, biyokütle payını artıran ya da verimli fırın kullanan tesis, tahsisatını aynen alır; emisyonu azaldığı için fazlasını satar. Atık ısı geri kazanımı bu listeye girmez: fırının yanma emisyonunu değiştirmediği için tesisin raporlanan emisyonunu düşürmez; kazancı satın alınan elektriğin azalmasıdır ve satın alınan elektrik ETS raporuna girmez.
• Üretimi kısmak tahsisatı da kısar; kıyas sistemi üretim kısarak tahsisat biriktirmeye izin vermez. Faaliyet seviyesi her yıl doğrulanmış FSR ile güncellenir.

Klinker/çimento oranı ETS hesabında yer almaz. Faaliyet seviyesi ton klinker olduğu için katkı oranını artırmak ne tahsisatı ne emisyonu değiştirir; aynı klinkerle daha fazla çimento üretilmiş olur. Üretilen klinker neyse emisyonu da odur. Bu oranın önemli olduğu yer CBAM tarafıdır: orada gömülü emisyon ton çimento başına hesaplandığı için katkı oranı doğrudan sonuca girer.

Formülün bütünü (kıyas değeri × faaliyet seviyesi × sektörel faaliyet katsayısı × ücretsiz tahsisat oranı) ve açık kalan çarpanlar için ücretsiz tahsisat formülü sayfasına bakın.

Beraber yakma ve biyokütle payı§

Atık ve alternatif yakıt, klinker fırınının olağan girdilerindendir. ETS tarafında bunun iki ayrı muhasebesi var: atık yakıtın fosil karbonu emisyon raporuna girer; biyokütle kaynaklı CO₂ ise hem kategori hesabında hem emisyon hesabında hariç tutulur. Alternatif yakıt oranı yüksek tesisin emisyon yoğunluğu düşer; tahsisat klinkere bağlı olduğu için aradaki fark doğrudan tesiste kalır.

Hangi atığın biyokütle sayılacağı belirleyici soru. Atıkların Yönetimi Yönetmeliği kapsamında biyokütle olarak değerlendirilen biyokütle atıkları için durum nettir. Buna karşılık alternatif yakıtın içindeki biyokütle payı için belirsizlik sürmektedir: karışık nitelikteki atık yakıtta biyojenik oranın analizine ilişkin süreçler netleşmemiştir. Ömrünü tamamlamış lastikte mevcut uygulamalarda %27'lik pay biyokütle olarak sayılmaktadır.

Veri tarafında yeni bir hat kurmak gerekmez. Atık yakan tesis, beraber yakma mevzuatı gereği hangi atıktan ne kadar beslediğini zaten kaydeder ve baca tarafını sürekli emisyon ölçüm sistemiyle izler. ETS'in biyokütle payı için istediği veri aynı noktadan çıkar; iki mevzuat aynı kaydı farklı amaçla kullanır. Yapılacak iş, mevcut besleme kaydını doğrulanabilir biçimde ETS hesabına bağlamaktır.

Tesis içinde elektrik üretiyorsanız§

Ölçüt yakıt yakılmasıdır; iki durum ayrı kurala tabidir.

Yakıt yakarak üretilen elektrik alt tesis kurar. Bakanlığın kıyas uygulamasına ilişkin kararına göre, sahada fosil yakıtla elektrik üreten tesis (örneğin doğalgazlı kojenerasyon veya gaz motoru) bu üretimi uygun PRODCOM koduyla ayrı bir elektrik ürün alt tesisi olarak beyan eder ve tahsisatı bu ürün kodu üzerinden alır. Çalışma dosyasındaki kodlar üretim biçimine göre ayrılır: 35.11.10.20.00 kombine ısı ve enerji (kojenerasyon) üretimi, 35.11.10.30.00 kojenerasyon dışı üretim. Faaliyet seviyesi net elektrik üretimidir; alt tesis İMP'de tanımlanır ve net üretim sayaçlarıyla izlenir. Karar yayımlanmış bir mevzuat metnine dayanmıyor; kod ataması İMP onayında teyit edilmelidir.

Atık ısıdan üretilen elektrik alt tesis kurmaz. Fırın ve soğutucu atık ısısından elektrik üreten sistem (WHR) ETS hesabına girmez. Sebebi basit: bu sistem yakıt yakmaz, fırının bacasına giden ısıyı kullanır. Ortada yeni bir yanma ve yeni bir doğrudan emisyon yoktur, dolayısıyla tanımlanacak bir alt tesis de yoktur.

Atık ısıyı, karbon taşıyan atık gazlarla karıştırmamak gerekir. Kok fırını gazı ya da rafineri gazı yakıldığında emisyon doğurur ve hangi alt tesise yazılacağı ayrıca belirlenir. Atık ısıda böyle bir akış bulunmaz.

WHR'nin kazancı satın alınan elektriğin azalmasıdır. Satın alınan elektriğin emisyonu dolaylıdır; Türkiye ETS doğrudan emisyonu izlediği için bu tasarruf ne emisyon raporuna ne tahsisat hesabına yansır.

CBAM ile bağ§

AB'ye çimento ihraç eden tesis için klinker emisyon yoğunluğu iki ayrı hesabın girdisi: TR ETS'te kıyasa karşı konumunuzu, CBAM'de ürünün gömülü emisyonunu belirler. İki hesap klinker/çimento oranında ayrışır: ETS faaliyet seviyesini klinkerden aldığı için oranı görmez, CBAM ise gömülü emisyonu ton çimento başına ölçtüğü için katkı oranı yükseldikçe ürünün sınırdaki yükü düşer. AB tarafında kesin dönem 2026'da mali yükümlülükle başladı. Tüzük, menşe ülkede fiilen ödenen karbon fiyatının CBAM yükümlülüğünden düşülmesine ilkesel olarak imkân tanır; uygulama kuralları henüz yasalaşmadı ve ücretsiz tahsisatla karşılanan bölüm için ödenmiş bir bedel yoktur. TR ETS'in kurulmasındaki temel saiklerden biri bu imkânın Türkiye'de kalması. İki sistemin ilişkisi ve düşümün bugünkü durumu Türkiye ETS ve SKDM yazısında ele alınır.

Şimdi ne yapmalı§

İMP: 27 Ekim 2026. Pilot dönem kapsamındaki işletmeler ilk İzleme Metodolojisi Planını bu tarihe kadar sunur (Başkanlık altı aya kadar uzatabilir). Alt tesis sınırının fırın hattıyla çizilmesi, öğütmenin ayrılması ve akışların atanması bu belgede kesinleşir.

Klinkeri izlemek. Faaliyet seviyesi ton klinkerdir, ama klinker doğrudan tartılan bir çıktı değildir; üretilen çimento miktarından, klinker/çimento oranından ve stok değişiminden hesaplanır. Bu yüzden izleme düzeni hesabın girdilerine kurulur: çimento üretim kayıtları, klinker stok sayımı, klinker alım ve satış kayıtları ile fırın tozu akışları. Doğrulayıcının aradığı şey kantar fişi değil, bu kalemlerin birbirini tutan kaydıdır.

Kütle-enerji dengesi. Farin, yakıt, klinker, toz döngüleri ve bypass akışı tek denge tablosunda buluşmalı; alt tesis emisyon toplamının tesis toplamına eşitliği bu tabloyla ispatlanır.

Analiz hiyerarşisi. Emisyon faktörü ve NKD için onaylı plandaki yöntem en üstte, ulusal varsayılan değerler en altta; akredite laboratuvar analizine geçen tesis kıyas konumunu kendi verisiyle savunur.

Kapsam ayrıntısı için kimler kapsamda, takvim için pilot dönem takvimi, plan yapısı için İMP sayfasına geçebilirsiniz.