Piyasa nasıl işleyecek

Piyasa üç parçadan oluşur: tahsisatların tutulduğu kayıt sistemi, ilk dağıtımın yapıldığı birincil piyasa ve el değiştirmenin olduğu ikincil piyasa.

İşlem Kayıt Sistemi§

Yönetmelik İşlem Kayıt Sistemi'ni şöyle tanımlamaktadır: tahsisatların piyasaya ihracı, elde bulundurulması, başka bir hesaba transferi, iptali, ilgası ve itfası işlemlerinin yapıldığı ve bu işlemlerin tesis bazında hesaplarda izlendiği elektronik veri sistemi.

Tahsisat fiziksel bir belge değildir. Kaydi olarak ihraç edilir ve bu sistemde tutulur. Teslim işlemi de buradan yapılır.

Hesapların tesis bazında izlenmesi önemli. Birden fazla tesisi olan işletme her tesis için ayrı hesap hareketi görür.

Birincil piyasa§

Yönetmelik birincil piyasayı "tahsisatların piyasa katılımcılarına ihale yöntemiyle dağıtımını sağlamaya yönelik işlemlerin yapıldığı piyasa" olarak tanımlar.

ETS üst sınırı kapsamındaki tahsisatlar İşlem Kayıt Sistemi'nde ihraç edilir, birincil piyasada ve/veya ücretsiz olarak sunulur. Pilot dönemde dağıtımın ağırlıkla ücretsiz olması beklenir; oranı Karbon Piyasası Kurulu belirleyecek. İhale takvimi, Ulusal Tahsisat Planının yayımından sonraki 15 iş günü içinde Piyasa İşletmecisinin sitesinde ilan edilir.

Birincil piyasaya sunulacak tahsisatların Başkanlıkça belirlenen kısmı Piyasa İstikrar Rezervi'ne aktarılır. Rezerv, tahsisatların fiyat ve miktarındaki değişimi dikkate alarak fiyat istikrarını sağlamak için kullanılır.

İkincil piyasa§

Ücretsiz dağıtım ve birincil piyasa satışı sonrasında tahsisatların işlem gördüğü piyasa. Tahsisat fazlası olan satar, açığı olan alır.

Teslimatın işlem anında yapıldığı bölüme spot piyasa denir; EPDK'nın belirlediği birim işlem ücreti de bu bölüm için tanımlıdır. İleri tarihli teslimat için vadeli tahsisat piyasası öngörülür, ancak işleyişi EPDK düzenlemesine bağlı ve henüz yayımlanmadı.

Fiyat aralığı§

Yönetmeliğin 21 inci maddesi, ETS Piyasası'nda uygulanacak asgari ve azami tahsisat fiyatı aralıklarını belirleme yetkisini Karbon Piyasası Kurulu'na verir. Kararlar Başkanlık tarafından resmî internet sayfasında ilan edilir.

Aralık kendiliğinden uygulanmaz: 21 inci madde bunu "ihtiyaç duyulması halinde" koşuluna bağlar. Asgari ve azami fiyat bugün öngörülmüş bir kural değil, Kurulun kullanabileceği bir yetkidir.

Ek rezerv fiyatı§

Ek rezerv, teslim yükümlülüğünün yerine getirilebilmesi için belirli koşullarda kullanılan ilave tahsisat. Fiyatı Yönetmelikte formüle bağlanmış: Kasım ayının son iş günü itibarıyla hesaplanan son üç aya ait birincil piyasa ağırlıklı ortalama fiyatı ile son üç aya ait ikincil piyasa ağırlıklı ortalama fiyatının yüksek olanının %50 fazlası.

Formül ek rezervi bilinçli olarak pahalı tutar. Rezerv, planlamanın yerine geçen bir kaynak olarak değil son çare olarak kurgulanmış.

Tamamlayıcı tahsisat fiyatı§

Ek rezervin yanında ikinci bir yardım mekanizması var ve ikisi karıştırılmamalı. Ek rezerv ilave tahsisat verir; tamamlayıcı tahsisat fiyatı mekanizması ise birincil piyasada ayrı bir fiyat uygulanmasını sağlar.

Mekanizma kendiliğinden işlemez, işletmenin talebiyle başlar. Başvurular Başkanlığa, Piyasa İşletmecisi aracılığıyla yapılır. Başvurular doğrultusunda mekanizmanın işletileceği ihaleleri Başkanlık en az 7 iş günü öncesinden belirler ve tarihleri Piyasa İşletmecisi işletmelere duyurur. İhalenin usul ve esaslarını Başkanlığın görüşüyle EPDK yazar; bunun dışındaki uygulama hükümleri Başkanlıkça çıkarılacak usul ve esaslarla belirlenir.

Buradan elde edilen birincil piyasa gelirleri genel bütçenin (B) işaretli cetveline özel gelir olarak kaydedilir ve iklim değişikliğiyle mücadele ile yeşil dönüşüm amacı dışında kullanılamaz.

21 inci maddenin ikinci fıkrası bu mekanizmayı, ek rezervle birlikte, asgari ve azami fiyat aralığının dışında tutar. Yani aralık belirlenirse bile bu iki mekanizmanın fiyatı o aralığa bağlı olmaz.

İşlem bedelleri§

Piyasa işletimi katılım ve işlem ücretleriyle finanse edilir. Tutarları EPDK'nın 27 Kasım 2025 tarihli Kurul kararları belirledi; kararlar 29 Kasım 2025 tarihli ve 33092 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Ocak 2026'dan geçerli.

Tutarlara KDV dahil değildir (13979, Madde 2). 13975 sayılı karar bu ücretlerin gelir tavanını nasıl karşılayacağını düzenler: yıllık katılım ücretleri tavanın %25'ini, spot işlem ücretleri %75'ini karşılar; birincil piyasa işlem ücreti katsayısı 0 olduğundan ihale alımlarında ayrıca işlem ücreti ödenmez.

Bu tutarlar tahsisatın fiyatı değil, piyasada işlem yapmanın maliyeti. KPK/2026/1'e göre 2026 sistem yılı yalnız raporlamaya ayrılmıştır; fiyat mekanizması 2027'de başlar. Piyasanın kesin açılış ve işlem ayrıntıları pilot usul ve esaslarını beklemektedir.

Pilot dönem tahsisatlarının ömrü§

KPK/2026/1 pilotun 2026–2027 emisyonlarını kapsadığını ve fiyat mekanizmasının 2027'de başlayacağını belirledi. 30 Nisan 2029 işlem sonu bilgisi resmî kararda yer almıyor; bu tarih kullanılmamalı. Yönetmelikteki genel kural şu: tahsisatlar İşlem Kayıt Sistemi'nde ihraç edildikleri tarihten ilgili uygulama dönemi sonuna kadar geçerli; süresi dolan tahsisatlar ilga edilir ve bankalama süresini belirleme yetkisi Başkanlıkta (Madde 15, 19).

Bundan sonrası§

Tahsisatın nasıl hesaplandığı tahsisat: kıyas yöntemi, kurumların işbölümü kurumsal yapı sayfasında. Zaman sırası süreç akışında.