Doğrulama ve doğrulayıcı kuruluş

Doğrulama, tesisin hazırladığı emisyon raporunun bağımsız bir kuruluş tarafından incelenmesi ve önemli hatalı bildirim içermediğinin makul güven seviyesinde beyan edilmesidir.

Yönetmeliğin tanımlar maddesi bunu şöyle ifade eder: işletme tarafından hazırlanan sera gazı emisyon raporunun önemli hatalı bildirim içermediğini makul bir güven seviyesinde belirten bir doğrulama raporu oluşturmak amacıyla EK-7'de belirtilen ilkeler çerçevesinde doğrulayıcı kuruluş tarafından yürütülen faaliyetler.

FSR adam-gün rehberi ve süre hesabı§

5 Ekim 2026 tarihli r00 rehberi, 2026 emisyon raporuna FSR ilavesini ve elektrik alt tesisi varsa 2023–2025 için üç ayrı raporu örneklerle açıklar. FSR saha süreleri ilave sürenin içindedir; toplam adam-güne tekrar eklenmez. Stratejik analiz saha ziyareti ayrıca planlanır. Kategori C doğal gaz çevrim santralinde emisyon raporu tabanı 13 olsa da FSR kategori ilavesi 5 adam-gündür. Onaylı plan kodlarına dayalı süre hesabı aracı ve MRV–FSR farkları, belge ve cihaz hazırlığı bu ayrımları birlikte gösterir.

Neden zorunlu§

Emisyon ticaretinde raporlanan sayı bir yükümlülüğe dönüşür. Tesisin kendi beyanı, karşılığında bedel ödenen bir borcu tek başına belirleyemez. Doğrulama bu beyanı denetlenebilir hale getirir.

Sistemin bütünlüğü buna dayanır. Bir tesisin raporu doğrulanmamışsa, o tesisin tahsisatıyla başka bir tesisin tahsisatı karşılaştırılabilir olmaz.

Doğrulama 2026'da da gereklidir; KPK/2026/1 bu yılı yalnız raporlamaya ayırırken raporlama ve doğrulama zincirini kaldırmaz. Ayrım mali sonuçtadır: doğrulanmış 2026 emisyonu için genel tahsisat teslimi yoktur. Usul 6(1) gönüllü tamamlayıcı tahsisat fiyatı mekanizmasını ayrı tutar; bu istisna mekanizmanın açıldığı veya fiyatının ilan edildiği anlamına gelmez.

Sunumdan önce§

Yönetmeliğin 30 uncu maddesi doğrulamanın raporun Başkanlığa gönderilmeden önce tamamlanmasını şart koşar. 30 Nisan sunum tarihi olduğuna göre doğrulama takvimi ona göre geriye doğru kurulur.

Pratikte bu, Ocak-Nisan arasında dar bir pencere anlamına gelir. Veri kapanışı, rapor hazırlığı, doğrulayıcının incelemesi, bulguların kapatılması ve düzeltme aynı döneme sığmak zorunda.

Doğrulayıcı kuruluş, Başkanlıkça teşkil edilen MEDAS üzerinden atanır. 4734 sayılı Kamu İhale Kanununa tabi işletmeler ve tesisler MEDAS kapsamı dışında; onlar doğrulayıcılarını kendi ihale mevzuatlarına göre belirler.

Atama, doğrulanacak raporun ait olduğu izleme yılı içindedir; doğrulamanın kendisi izleyen yılın Ocak-Nisan penceresindedir. Atama gecikirse o pencere açılmadan daralır.

Doğrulama neyi inceler§

Doğrulama belge kontrolünden ibaret değildir. Doğrulayıcı önce tesisi ve süreçlerini tanır, sonra nerede hata çıkma ihtimalinin yüksek olduğunu belirler ve incelemesini oraya yoğunlaştırır.

İncelenen başlıklar tipik olarak şunlar:

• Raporun onaylı izleme planına uygunluğu
• Kaynak akışlarının eksiksizliği
• Faaliyet verisinin ölçüm kayıtlarıyla tutarlılığı
• Ölçüm cihazlarının kalibrasyon durumu
• Emisyon faktörlerinin kaynağı ve uygulanan kademe
• Laboratuvar analizlerinin örnekleme planına uygunluğu
• Veri akışındaki kontrollerin çalışıp çalışmadığı
• Önceki yılın bulgularının kapatılıp kapatılmadığı
• Her alt tesisi ve toplam emisyonu kapsayan örnekleme planı
• Güncel onaylı İMP’nin sürümü, rapor yılı ve fiziksel sınırı
• Laboratuvarın uygunluğu ve alternatif yöntem gerekçesinin doğrulayıcı kontrolü

EK-7 bu incelemeye yöntem de vermektedir. Doğrulama, tesiste yürütülen bütün faaliyetlerin stratejik analizine dayanır; bu, doğrulayıcının bütün faaliyetler ve onların emisyonları hakkında genel bir görüşe sahip olmasını gerektirir. Proses analizi başlığı altında doğrulayıcı, veri ve bilgilerin doğruluğunu belirlemek üzere yerinde incelemelerde bulunur. Risk analizi başlığında ise bütün emisyon kaynaklarını, her kaynağın verisinin güvenilirliği açısından değerlendirir ve yüksek hata riski taşıyan kaynakları açıkça belirlemekle yükümlü tutulur. Aynı başlıkta bir de tesisin lehine işleyen bir kural var: doğrulayıcı, işletmenin belirsizlik derecesini azaltmaya yönelik uyguladığı etkin risk kontrol metotlarını dikkate alır. İşleyen bir iç kontrol düzeni kuran tesis, bu düzenin kendisini doğrulamaya kanıt olarak sunabilir.

Doğrulama sürecinde izleme planı, sera gazı emisyon raporu ve bir önceki yıla ait izleme verileri birlikte dikkate alınır. EK-7 incelemenin odağını da saymaktadır: raporlanan faaliyet verileri ve ilgili ölçüm ile hesaplamalar, emisyon faktörlerinin seçimi ve kullanımı, toplam emisyonların belirlenmesine yönelik hesaplamalar, ölçüm yapılmışsa ölçüm metotlarının seçimi ve kullanımının uygunluğu.

Yüksek kesinlik seviyesinin üç koşulu§

EK-7 doğrulamayı bir eşiğe bağlamaktadır: raporlanan emisyonlar, güvenilir veri ve bilgiler yüksek bir kesinlik seviyesinde emisyonların belirlenmesine imkân veriyorsa doğrulanır. Bu seviye işletmenin üç koşulu birlikte sağlamasına bağlanmış:

1. Raporlanan verilerde tutarsızlık olmamalı.
2. Veriler, uygun bilimsel ve teknik standartlara göre toplanmalı.
3. Tesisin konuyla ilgili bütün kayıtları eksiksiz ve tutarlı olmalı.

Üçüncü koşul kanıt dosyasını doğrudan ilgilendirir. Eksik bir kalibrasyon kaydı ya da bulunamayan bir analiz raporu, tek başına bir emisyon hatası oluşturmasa bile kayıtların eksiksizliği koşulunu zedeler.

Doğrulayıcının iki yetkisi bu koşulların denetlenmesini mümkün kılar. EK-7'ye göre doğrulayıcı kuruluş, doğrulama kapsamındaki bütün sahalara ve bilgilere erişim hakkına sahip; ayrıca tesisin Başkanlığa kayıtlı olup olmadığını kontrol eder. Erişim hakkı sözleşmeyle daraltılabilecek bir konu olmaktan çıkar; kapsam dışı bırakılan bir saha ya da paylaşılmayan bir kayıt, doğrulamanın kendisini sınırlar.

Doğrulama raporu ve uygunluk görüşü§

Doğrulamanın çıktısı bir rapordur. EK-7'nin "Rapor" başlığı bu belgeyi tarif eder: doğrulayıcı kuruluş, sera gazı emisyon raporunun uygun olup olmadığını belirterek doğrulama süreci üzerine bir rapor hazırlar ve bu raporda yürütülen işe ilişkin bütün hususları belirtir.

Uygunluk görüşünün ölçütü aynı başlıkta verilir: doğrulayıcı kuruluşun görüşüne göre toplam emisyonlarda önemli hatalı bildirim yoksa sera gazı emisyon raporunun uygun olduğu belirtilir. Yönetmeliğin tanımlar maddesi de doğrulamayı, raporun önemli hatalı bildirim içermediğini makul bir güven seviyesinde belirten bir doğrulama raporu oluşturma faaliyeti olarak tanımlar. Ölçüt toplam emisyonlar düzeyinde kurulur: bir kalemdeki sapmanın görüşü etkileyip etkilemediği, o sapmanın toplam emisyonlar üzerindeki önemine bağlı.

Emisyon raporu ile FSR’nin eşikleri farklıdır§

Kategori C tesiste emisyon raporunun %2 eşiği ile FSR’nin %5 eşiği karıştırılmaz. Eşiklerin altında kalan bir hata da niteliği nedeniyle önemli olabilir (Tebliğ 20(6)). Düzeltilebilen hatalar bırakılarak uygun görüş alınamaz (20(7)); bu oranlar hata yapma hakkı veya cihaz belirsizliği sınırı değildir. F8’de yakıt faaliyet seviyesine ayrı bir temel verilmediği için ürün eşiğini ona kendiliğinden uygulamayın.

Olumsuz görüş veya kapatılamayan bulgu§

Pilot FSR doğrulamasında Usul Ek-2 F9 ve Tebliğ 20–23 birlikte okunur. Hatalı bildirim ve uygunsuzluklar işletmeye bildirilir, düzeltmeler ve bunların kanıtları incelenir. Düzeltilmeyen bulguların niteliği ve önemliliği doğrulama görüşünü etkiler; olumsuz görüş, uygun doğrulama raporu yerine kullanılamaz.

30 Nisan sunumu genel rapor tarihidir; geçmiş 2023–2025 elektrik FSR’lerinin özel tarihi 30 Haziran 2027’dir. Raporda sonradan hata tespitine ilişkin Yönetmelik 16(4), sunum öncesi bulgu kapatma sürecinin yerine geçmez. Başkanlığın genel süre uzatma yetkisi de otomatik uzatma değildir; karar olmadan takvim ileri alınmaz.

Veri kapanışı, düzeltme ve yeniden incelemeye takvimde süre ayırın. Başkanlığın yayımladığı pilot doğrulama çerçevesi artık vardır; belirli bir başvuruda olumsuz görüş sonrası idarî işlem veya süre için ayrıca resmî uygulama açıklaması gerekir.

Akreditasyon§

Doğrulayıcı kuruluşların ISO/IEC 17029 standardına göre akredite olması şarttır. Akreditasyon işlemlerini TÜRKAK yapar. Baş doğrulayıcı, doğrulayıcı ve teknik uzmanların eğitimi, yetkinlik değerlendirmesi ve atanması Başkanlığın belirlediği usul ve esaslar ile TÜRKAK rehberlerindeki ölçütler çerçevesinde yürütülür.

Akredite olan, akreditasyonu askıya alınan, geri çekilen ve kapsamında daralma veya değişiklik olan doğrulayıcı kuruluşlar TÜRKAK'ın internet sayfasından kamuoyuna duyurulur. Sözleşme yapmadan önce bakılacak yer burası.

Bağımsızlık§

Doğrulayıcı kuruluşun tesisten bağımsız olması gerekir. Yönetmelik bağımsızlığı kuruluşun kendisiyle sınırlamaz: ortakları, yönetim kurulu başkan ve üyeleri, yöneticileri ve teknik personeli de kapsar. Bu kişiler doğrulama faaliyeti yapılacak işletmeyle doğrudan ya da dolaylı olarak kontrol ilişkisi kuramaz, doğrulamanın etkin biçimde yapılmasını engelleyecek menfaat ilişkisine giremez; bağımsızlık ilkesini zedeleyecek mali, ticari veya başka bir ilişki içindelerse doğrulamada görev alamaz.

Tesise izleme planı hazırlama veya veri sistemi kurma danışmanlığı vermiş bir kuruluş aynı tesisin raporunu doğrulayamaz. Bu ayrım satın alma aşamasında gözden kaçabilir; aynı grup şirketinden hizmet almak bağımsızlık şartını zedeleyebilir.

Laboratuvar§

Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler için ilgili standartlara göre akredite laboratuvar kullanılır. Akredite laboratuvar kullanmanın teknik olarak elverişli olmadığı belgelenirse, kullanılacak laboratuvarın TS EN ISO/IEC 17025 standardına eşdeğer gereksinimleri karşıladığının belgelenmesi hâlinde o laboratuvar da kullanılabilir.

Kanıt dosyası§

Doğrulayıcı iddiaları kanıtla ister. Sayaç okuma kayıtları, kalibrasyon sertifikaları, laboratuvar raporları, satın alma faturaları, üretim kayıtları.

Bu belgelerin yıl boyunca biriktirilmesi, doğrulama öncesinde toplanmasından daha az sorun çıkarır. Geçmişe dönük bulunamayan bir kalibrasyon kaydı, o dönemin verisini tartışmalı hale getirir.

Kapasite meselesi§

Doğrulayıcı kuruluş sayısı sınırlı ve talep aynı döneme yığılır. Kapsamdaki tesis sayısı arttıkça bu darboğaz büyür. Sözleşmenin erken yapılması takvim riskini azaltır.

Pilot FSR doğrulamasında yeni iş akışı§

MEDAS ile tesise atanan kuruluş FSR doğrulamasını da yürütür; 4734'e tabi tesis için ilgili sözleşmeli doğrulama yolu ayrıca uygulanır. TR ETS tesislerinde stratejik analiz saha ziyareti zorunludur. Sözleşme FSR kapsamını ve ilave adam-günleri içermeli; ekip ve bağımsız tetkikçi incelemesinde İMP/FSR yetkinliği ve bağımsızlık aranmalıdır (Usul 14, Ek-2).

İç onaylı nihai FSR, güncel onaylı İMP ve önceki doğrulanmış FSR'ler hazırlanır. Her yıllık FSR ayrı doğrulama raporuyla sonuçlanır. Geçmiş elektrik saha ziyaretleri 2026 ziyaretiyle süreleri eklenerek birleştirilebilir; raporlar birleştirilmez. Bu belgedeki yıllık bilgi hazırlama ve 10 yıl saklama görevi doğrulayıcı kuruluşa aittir; tesisin diğer saklama yükümlülükleriyle karıştırılmaz.

FSR için ilave doğrulama süreleri§

Ek-3'e göre FSR için Kategori B'ye 4, C'ye 5 adam-gün ve Tablo 2'deki faaliyet süreleri ilave edilir. Sözleşme toplamının tarifinde stratejik analiz saha ziyareti hariç tutulmuştur; ziyaretin zorunluluğu devam eder.

Ek-3 Tablo 1: kategoriye göre ilave süre§

Ek-3 Tablo 2: faaliyet kapsamına göre ilave süre§

1a satırındaki Kategori A ve B ifadesi resmî tabloda aynen yer alır. Pilot kapsamı ise Usul 2(1) uyarınca B ve C tesislerle sınırlıdır; süre tablosundaki A ifadesi Kategori A tesisleri pilota dahil etmez.

Bu tablo pilot kapsama yeni faaliyet eklemez. Örneğin hidrojen yan faaliyetinin atfı Usul 10(6) ile ayrıca değerlendirilir. Kaynaktaki nitrik asit satırında emisyon parantezi iki kez yazılmıştır; burada okunabilirlik için bir kez gösterilmiştir. Uzun çizgi bulunan satırlardan otomatik sıfır süre üretilmez.

Ek-3 Tablo 3: saha ziyareti ilavesi§

Saha ziyareti ilavesi, kategori ve faaliyet için bulunan FSR ilave adam-gün toplamına göre seçilir. Pilot Ek-3 Tablo 3'ün yayımlanmış satırları şöyledir:

Kaynakta 10–12 ve 14 üzeri için satır bulunmaz; bu gruplarda saha ilavesi bu tablodan türetilmez. Aşağıdaki klinker örneğinde ilave toplamı 7 veya 8 olduğundan karşılık 3 adam-gündür.

Klinker tesisi örneği: MRV + FSR + stratejik analiz§

Örnek, pilot kapsamında yalnız klinker üretimi (faaliyet kapsamı 6.1) için süre hesaplanan B veya C tesis içindir. Başka faaliyet ilavesi, ayrı geçmiş elektrik FSR'si veya teknik uzman kullanımı bu örneğe dahil değildir. Tebliğ Ek-3'ün B/C normal satırları ile Pilot Ek-3 Tablo 1–3 birlikte okunur.

Saha günleri ikinci kez toplam doğrulama süresine eklenmez. B tesiste 7 adam-günlük asgari saha çalışması 16 adam-günlük doğrulamanın; C tesiste 9 adam-günlük saha çalışması 26 adam-günlük doğrulamanın içindedir. Stratejik analiz saha ziyareti ise ayrı eklenir ve pilot tesislerde zorunludur (Usul 14(6)). Böylece bu koşullardaki C klinker tesisinin MRV + FSR + stratejik analiz asgari toplamı 27 adam-gün, B tesisinki 17 adam-gündür.

Tebliğ Ek-3 (5)'teki ürün faaliyet seviyesi doğrulama süresi de temel doğrulama süresinin içindedir; FSR ilavesine ek bir kalem olarak tekrar toplanmaz. Teknik uzman kullanılırsa Ek-3 (4)'te B/C için gösterilen 1 adam-gün ayrıca dikkate alınır. Sözleşme öncesi saha ziyareti bu asgari tablo sürelerine dahil değildir. Adam-gün ekip emeğini ifade eder; aynı sayıda takvim günü veya her klinker tesisi için sabit sözleşme süresi anlamına gelmez. Tesisin diğer faaliyetleri ve doğrulama planı ek süre gerektirebilir.

Dayanak: Sera Gazı Emisyon Raporlarının Doğrulanması ve Doğrulayıcı Kuruluşların Akreditasyonu Tebliği · resmî metin, Ek-3 sütun (1)–(5); Pilot Usul ve Esaslar, 14(5) ve Ek-3 Tablo 1–3. Kategori ve faaliyet tablosunun tamamı doğrulama rehberinde yer alır.

5 Ekim 2026 tarihli r00 rehberi, Tablo 2’deki 1a/1b çizgi işaretini örneklerde 0 adam-gün olarak uygular. Bu açıklama, Tablo 3’teki 10–12 gün veya 14 üzeri eksik saha aralıkları için sayı üretmez. Baş doğrulayıcıya ilave sürelerin toplamı 45 adam-günü aşamaz; bu bütün doğrulama sözleşmesinin 45 günle sınırlı olduğu anlamına gelmez. Dayanak: Usul 13(10–11),14(5), Ek-3.

Laboratuvar uygunluğu ve süre boşlukları§

Pilot Ek-2 F4 uyarınca akredite olmayan laboratuvarın Bakanlığın belirlediği şartlara uygunluğunu doğrulayıcı kontrol eder. Genel eşdeğerlik belgesi tek başına bu kontrolün yerine geçmez. Veri boşluklarında Ek-2 F5 ile atıf yapılan Tebliğ 16’daki yöntem; örneklemede F6 ile Tebliğ 18 birlikte uygulanır. Veri boşluğunu kapatma ve örnekleme aynı işlem değildir.

Ek-3 için koşullu örnek: C entegre çelik tesisinde kok, cevher hazırlama ve çelik kapsamları birlikteyse 5+2+2+2=11 ilave gün; hadde kapsamı da varsa 12 gündür. C amonyak+nitrik asit+hidrojen kapsamlarının birlikte olduğu tesiste 5+2+2+1=10 gündür. Bunlar her çelik veya gübre tesisine uygulanacak sabit süre değildir. 10–12 gün için Tablo 3 satırı bulunmadığından saha ilavesi bu örneklerden türetilmez; Başkanlık açıklaması gerekir.

Pilot belgesi ve kaynak tarihi§

Pilot Usul ve Esaslar bütün madde ve ekleri birlikte açıklar. Özgün resmî PDF · Kütüphanedeki indirilebilir kopya. Belge 30 Eylül 2026 tarihli, 18626 sayılı Olur ile onaylandı ve Madde 20 uyarınca aynı gün yürürlüğe girdi. Başkanlığın duyurusu 1 Ekim 2026 tarihlidir; kaynak kontrolü de aynı gün yapıldı.

Bundan sonrası§

Doğrulanmış 2026 FSR’si 30 Nisan 2027’ye; 2027 FSR’si 30 Nisan 2028’e kadar sunulur. Pilot kapsamında elektrik alt tesisi bulunan tesislerin 2023, 2024 ve 2025 FSR’leri ayrı ayrı doğrulanarak 30 Haziran 2027’ye kadar sunulur (Usul 13(9–10)). Doğrulanmış emisyon teslim yükümlülüğünü, doğrulanmış faaliyet seviyesi tahsisat miktarını besler. FSR takvimi ve süreç akışı birlikte izlenir.