Ücretsiz tahsisat formülü: bilinenler ve beklenen değerler

Sektörde sık duyulan bir cümle var: ücretsiz tahsisatın nasıl hesaplanacağı belli değildir. Yönetmelik okunduğunda formülün yazılı olduğu görülür. Belirsizlik formülün içindeki çarpanlarda.

Formül ne diyor§

Yönetmeliğin 13 üncü maddesinin yedinci fıkrası hesabı vermektedir. Miktar, her alt tesis özelinde şu dört değerin çarpımına eşit:

Tahsisat formülüAlt tesis i için

ÜT_i=KD_i×ÜTO_i×SFK_i×FS_i

KD_i

Kıyas değeri

ÜTO_i

Ücretsiz tahsisat oranı

SFK_i

Sektörel faaliyet katsayısı

FS_i

Alt tesis faaliyet seviyesi

Tesis düzeyindeÜT_tesis = Σ ÜT_i

Taslak metinde üç çarpan vardı; yürürlükteki metin ücretsiz tahsisat oranını dördüncü çarpan olarak ekledi. Fark önemsiz değil: oran, ücretsiz tahsisatın zaman içinde azaltılmasının teknik aracı. Formüle girmesi, azaltmanın kıyas değerini düşürerek değil ayrı bir çarpanla yapılacağını gösterir.

Dört çarpanın durumu birbirinden farklıdır.

Faaliyet seviyesi tesisin kendi verisi. Bugünden hesaplanabilir. Yönetmelik bunu "faaliyetlerin bir sistem yılı içerisindeki üretim seviyeleri" olarak tanımlar ve FSR ile raporlanır.

Kıyas değeri Başkanlıkça ilan edilir; dört ondalık basamak esas alınır. İlan takvimi dönemden döneme değişir. Tarih belli, değer belli değildir.

Ücretsiz tahsisat oranı pilot dönemde her sektör için kıyas yöntemine göre %100'dür. Bu oran KPK/2026/1 ile belirlendi; sonraki uygulama dönemlerinin oranı ayrıca kararlaştırılacaktır.

Sektörel faaliyet katsayısı tanımlı ama sayısal değeri yoktur. Yönetmelik onu "alt tesis düzeyinde kıyas değeri hesabında karbon kaçağı gibi sektörel farklılıkları dikkate alarak kullanılan değer" olarak tarif eder ve belirleme yetkisini Karbon Piyasası Kurulu'na verir.

Buna bir de beşinci çarpan ihtimali eklenir: 13 üncü maddenin onbirinci fıkrası, ilan edilmesi hâlinde sektörel düzeltme faktörlerinin de hesaplamaya çarpan olarak dahil edileceğini söyler.

Neden önemli§

Belirsizliğin nerede olduğunu bilmek, planlamanın hangi kısmının yapılabileceğini belirler.

Formül bilinmez sanıldığında tesis hiçbir hesap yapmaz. Oysa faaliyet seviyesi tesisin kendi elinde; pilot ücretsiz tahsisat oranı ve kıyas yönteminin genel yapısı artık belli. Sayısal kıyas değeri ile sektörel faaliyet katsayısı hâlâ ilan bekliyor. Alt tesis ayrımı doğru kurulmuşsa faaliyet seviyesi bugünden hesaplanabilir ve senaryolar bu değer üzerine kurulabilir.

Eksik değerler ilan edildiğinde hazır olan tesis sonucu aynı gün görür. Hazır olmayan tesis o noktada alt tesis ayrımına yeni başlar. Hesabın sayı üzerinde nasıl işlediği uygulamalı örnekte.

Sıralamanın yarattığı sonuç§

Kıyas değerinin ilan sırası, tahsisat miktarının hangi anda hesaplanabileceğini belirler. Birinci uygulama döneminin birinci alt döneminde değer doğrulama raporları teslim edildikten sonra ilan edildiği için miktar o dönem içinde önceden bilinemez; sonraki dönemlerde değer dönem başlamadan bilindiği için hesap yılın başında kurulabilir. İlan takviminin ayrıntısı ve başvuru adımları tahsisat: kıyas yöntemi sayfasında.

İlk dönemin bu belirsizliği yapısal görünür. Kıyas değerinin ilk kez gerçek verilerden türetilmesi gerekir ve o veri ancak raporlar toplandığında oluşur.

Ne izlenecek§

• Karbon Piyasası Kurulu'nun sektörel faaliyet katsayısına ilişkin kararı
• İlk Ulusal Tahsisat Planı ve içindeki kıyas değerleri
• Birinci uygulama dönemi için ücretsiz tahsisat oranı