Demir-çelik: rota, ürün ve alt tesis sınırı

KPK/2026/1 demir-çelik sektöründeki Kategori B ve C tesisleri 2026–2027 pilot kapsamına aldı. Pilot ücretsiz tahsisat oranı %100, kıyas yöntemi elektrik dışı sektörlerin ağırlıklı genel ortalamasıdır; sayısal değerler henüz yayımlanmadı.

Demir-çelikte "tesis" tek bir üretim alanı olabilir; ücretsiz tahsisat hesabı ise aynı alanı birden çok ürün ve enerji sınırına ayırır. Entegre rotada kok, sinter, sıvı ham metal ve kireç birbirini besler. Elektrik ark ocağında aynı fiziksel fırın, ürün niteliğine göre iki farklı kıyas ürününe çıkabilir. Dökümhanede kıyas ürünü nihai parça değil, döküme hazır sıvı metal olarak ele alınabilir.

Kapsama nasıl girersiniz§

EK-1'de demir-çeliği ilgilendiren dört satır var ve eşikleri birbirinden farklıdır.

Kok ve sinter satırlarında kapasite eşiği bulunmaz; bu iki ünite entegre tesiste doğrudan kapsamdadır. Çelik üretimi satırının eşiği saatlik kapasiteye bağlanmış ve 2,5 ton/saat düzeyinde; sanayi ölçeğinde çalışan ark ocakları ve dökümhaneler bu eşiğin üzerindedir. Dördüncü satırda ölçüt toplam anma ısıl gücüdür ve kapsam sıcak tarafın dışına, haddehane ile kaplama hatlarına uzanır. Anma ısıl gücü hesaplanırken kazan, brülör, ocak, fırın ve kurutucu dahil yakıt yakan bütün teknik ünitelerin gücü toplanır. EK-1'in hesap dışı bıraktığı üniteler için kullandığı cümle iki okumaya açık; ayrımı kimler kapsamda sayfasında açtık. Sınıra yakın tesiste iki hesabı da yapın.

EK-1 satırından geçmek izleme yükümlülüğünü başlatır; ETS yükümlülüğü kategori eşiğinden doğar. Yönetmeliğin 4 üncü maddesi tesisleri kurulu kapasitesine göre ihtiyatlı hesaplanan yıllık emisyona göre ayırır: 50.000 ton CO₂e ve altı Kategori A, 50.000 ile 500.000 ton CO₂e arası Kategori B, 500.000 ton CO₂e üzeri Kategori C. Biyokütleden kaynaklanan CO₂ hesabın dışında, transfer edilen CO₂ içinde. Sistem 5 inci maddeye göre Kategori B ve Kategori C tesisleri kapsar; Kategori A tesisin yıllık raporlama yükümlülüğü 29 uncu maddeden devam eder. Entegre tesisler ihtiyatlı kapasite hesabında Kategori C tarafına düşer; ark ocaklı tesislerde ve dökümhanelerde kategori sorusu tesise göre değişir ve hesapla cevaplanır.

Madde 27'nin ikinci fıkrası demir-çelikte en çok etkiyi yaratan hükümdür: EK-1'de listelenen herhangi bir faaliyeti yürüten işletmenin EK-1'de listelenen diğer faaliyetleri de kapasite gözetilmeksizin kapsama girer. Çelik üretimiyle kapsama giren bir işletmenin sahasındaki kireç ocağı, kok bataryası, oksijen tesisi ısıtıcısı veya küçük tav fırını kendi eşiğini aşmasa bile izlenir. Kireç üretimi EK-1'de günlük 50 ton eşiğiyle ayrı bir satır olarak yer aldığı için, entegre tesisteki küçük kireç ünitesi de bu fıkra üzerinden kapsama girer.

Üç üretim rotası, sekiz ürün adayı§

Sektörel alt tesis çizimiÜretim rotasını seçin

Entegre rotaEAO rotasıDöküm rotası

Kok ve sinter iki ayrı ürün sınırından sıvı ham metale akar

Kavramsal tesis sınırı

Aynı anda akan iki ürün sınırı

1. Kok bataryasıkok ürünü
2. Sinter tesisisinter ürünü

İkisi yüksek fırında birleşir

1. Yüksek fırıniki akış birleşir
2. Sıvı ham metalyüksek fırın ürünü
3. BOF / dökümsonraki süreç

Haleli düğüm ürün kıyası adayıdır; kesin sınır onaylı İMP ile kurulur.

Kok, sinterlenmiş cevher ve sıvı ham metal üç ayrı ürün kıyası adayıdır. Ortak gaz, ısı ve elektrik akışları yalnız bir sınıra yazılmalıdır.

PRODCOM çalışma dosyası şu ürünleri demir-çelik için öne çıkarır:

Elektrik satırı Bakanlığın kıyas uygulamasına ilişkin kararından gelir: tesis içinde fosil yakıtla (kok gazı, yüksek fırın gazı, doğalgaz) elektrik üreten tesis bu üretimi uygun PRODCOM koduyla ayrı bir elektrik ürün alt tesisi olarak beyan eder ve tahsisatı bu ürün kodu üzerinden alır. Çalışma dosyasındaki kodlar üretim biçimine göre ayrılır: 35.11.10.20.00 kombine ısı ve enerji (kojenerasyon) üretimi, 35.11.10.30.00 kojenerasyon dışı üretim. Atık ısıdan elektrik üretimi (WHR) yakıt yakmadığı için bu alt tesisi kurmaz. Karar yayımlanmış bir mevzuat metnine dayanmıyor; kod ataması İMP onayında teyit edilmelidir.

Bu liste tahsisat hakkını veya kesin ürün kapsamını tek başına kurmaz. Ürün tanımı, üretim rotası, onaylı İMP ve yetkili makamın kararları birlikte belirleyicidir.

Alt tesis kurgusu: ürün, ısı, yakıt ve proses§

EK-4 her alt tesis için sistem sınırlarının, hangi teknik birimlerin dahil edildiğinin ve hangi girdiyle hangi çıktının hangi alt tesise atfedildiğinin planda tanımlanmasını ister; karmaşık alt tesisler için ayrıca ayrıntılı bir akış diyagramı eklenir. Demir-çelikte ürün kıyas alt tesisi adayları yukarıdaki sekiz satırdır. Elektrik satırı Bakanlık kararına dayanır; diğerleri aday düzeyinde kalır ve kıyas ürünleri Karbon Piyasası Kurulu kararıyla kesinleşir.

Ürün kıyasına bağlanamayan her şey üç başlığa dağılır:

• Isı alt tesisi. Ölçülebilir ısının üretimi, tüketimi, ithalatı ve ihracatı. EK-5 bu dengeyi tesis genelinde ayrı bir yıllık veri grubu olarak ister; bölgesel ısıtma amacıyla ihraç edilen ısı ile ısı kayıplarının miktarı da ayrı kalemlerdir.
• Yakıt alt tesisi. Ürün sınırının dışında kalan ve ölçülemeyen ısı üreten yakıt tüketimi. EK-5, yakıt kıyasına dayalı alt tesislere atfedilen yakıtlardan gelen enerji girdisi miktarını ayrı bir kalem olarak sayar.
• Proses emisyonları alt tesisi. Bir ürün kıyasına bağlanamayan proses emisyonları. Ürün kıyası kapsamındaki üretim sürecinde oluşan proses emisyonu ilgili ürün alt tesisinin içinde kalır.

Sınırı asıl zorlayan kalem atık gazlardır. Kok fırını gazı ve yüksek fırın gazı bir alt tesiste üretilip başka bir alt tesiste yakılır. EK-5, ithal ve ihraç edilen atık gazların miktarını, enerji içeriğini ve emisyon faktörünü her alt tesis için ayrı ister. Ürün kıyas alt tesisleri için ise sistem sınırı içinde üretilen ve yakma, ölçülebilir ısı, ölçülemeyen ısı veya elektrik üretimi amacıyla kullanılmayan atık gazların miktarı, enerji içeriği ve emisyon faktörü ayrıca raporlanır. Gaz dengesinin üretim, transfer ve tüketim tarafları bu kalemlerde buluşur.

Kontrol noktası aynı: alt tesislere atfedilen emisyonların toplamı tesisin toplam emisyonuna eşit olmalı. EK-5 bunu, her alt tesise atfedilebilecek emisyon miktarını tanımlayan bir emisyon dengesi hesabı olarak ister. EK-4 ayrıca veri boşluklarının ve çifte sayımın önlenmesi için kullanılan yöntemlerin planda açıklanmasını şart koşar.

Zor olan yer: kütle dengesini alt tesislere bölmek§

Demir-çelikte asıl güçlük sınırın nereden geçtiği değil, iki hesabın aynı sayıda buluşmasıdır.

Emisyon tarafında entegre tesis çoğu kaynak akışını yakıt tüketimi üzerinden değil kütle dengesiyle hesaplar: dengenin sınırına giren ve sınırı terk eden her malzemenin miktarı, karbon içeriği ve 3,664 tCO₂/tC katsayısı çarpılır; toplam proses emisyonu bu akışların toplamıdır. Yöntem tesise giren ve tesisten çıkan karbonu esas aldığı için sonuç denge sınırının tamamı için tek bir sayıdır.

Tahsisat tarafı ise o tek sayıyı parçalanmış ister. Yönetmelik alt tesisi "kütle-enerji dengesi ile sınırları belirlenen teknik birim" olarak tanımlar (Madde 4/b); doğrulanmış yıllık emisyon bu birimlere atfedilir (Madde 13/2) ve alt tesis toplamı tesis toplamına eşit çıkmak zorundadır.

Bu bölme entegre tesiste kendiliğinden olmaz, çünkü karbon alt tesis sınırlarını sürekli geçer. Kömürün karbonu kok bataryasında koka ve kok fırını gazına ayrılır; kok yüksek fırına girer, gazı başka bir ünitede yakılır; yüksek fırın gazı elektrik ve buhar üretiminde kullanılır; sıvı ham metal çelikhaneye taşınır. Bir alt tesisten gaz olarak çıkan karbon, başka bir alt tesisin girdisi olur.

Denge iki yönden bozulur. Aynı karbon akışı hem üreten hem tüketen alt tesise tam miktarla yazılırsa toplam şişer; hiçbirine yazılmazsa toplam eksik kalır. İki durumda da alt tesis toplamı tesis toplamını tutmaz ve doğrulama bu noktada durur.

Bunu kapatan şey alt tesis kurulumudur. İMP'de her kaynak akışının hangi alt tesise yazılacağı bir kez ve tek anlamlı biçimde tanımlanır; ara ürün ile atık gaz transferlerinde miktar, karbon içeriği ve enerji içeriği hem veren hem alan tarafta aynı değerle görünür. EK-4 çifte sayımın önlenmesi için kullanılan yöntemin planda açıklanmasını zaten şart koşar. Sınırları yıl başında doğru çizmek, yıl sonunda tutmayan bir dengeyi düzeltmeye çalışmaktan kolaydır.

Pratik kontrol basit: kütle dengesinden çıkan toplamı alt tesis toplamıyla yıl içinde en az bir kez prova edin. Fark çıkıyorsa hata genellikle bir gaz akışının iki yerde sayılmasından ya da bir yan ürünün hiçbir sınıra yazılmamasından gelir.

Entegre rotada dört sınır§

Kok alt tesisi§

Kömür hazırlama, kok bataryası ve ürün koku arasındaki sınır çizilir. Kok fırını gazı başka bir alt tesiste yakılıyorsa üretim, transfer ve tüketim tarafları aynı gaz dengesi üzerinde mutabık olmalıdır. Gaz hem kok ürününe hem elektrik/ısı/yakıt alt tesisine tam miktarla yazılamaz.

Sinter alt tesisi§

Demir cevheri, geri dönüş malzemeleri, akı ve yakıt girişleri sinter ürününe bağlanır. Kırma-eleme veya peletleme ünitelerinin kapsama dahil olup olmadığı tesisin fiilî rotası ve ürün tanımıyla gerekçelendirilir.

Sıvı ham metal alt tesisi§

Yüksek fırın, sıcak hava sobaları, kok/sinter girdileri ve yüksek fırın gazı birlikte ele alınır. Çalışma dosyası sıvı ham metal için TÜİK listesinde karşılığı bulunmadığını belirttiği 99.99.99.99.00 yardımcı kodunu kullanır. Bu nedenle faaliyet seviyesi ürün kodundan çok tartım, pota, stok ve kütle dengesiyle kanıtlanmalıdır.

Kireç alt tesisi§

Entegre tesiste kireç çoğu zaman sahada üretilir ve konverter ile çelikhaneye akı olarak beslenir. EK-1 kireç üretimini günlük 50 ton eşiğiyle ayrı bir faaliyet olarak sayar; tesis EK-1 faaliyeti yürüttüğü için saha içindeki ocak kendi eşiğini aşmasa bile izlenir.

Sınır kireç ocağında çizilir: kalsinasyon emisyonu ve ocakta yakılan yakıt bu alt tesise yazılır, üretilen kireç kendi faaliyet seviyesini taşır. Sahada üretilip yine sahada tüketilen kireç, çelikhanenin girdisi olduğu için hem kireç alt tesisinin çıktısı hem çelik tarafının girdisi olarak görünür; iki tarafın miktar kaydı birbirini tutmalı, ama emisyon tek bir alt tesise yazılır.

Dışarıdan kireç satın alan tesiste bu alt tesis kurulmaz; satın alınan kirecin kalsinasyon emisyonu üreticinin hesabındadır.

EAO rotasında ürün kararı§

EAO karbon çeliği ile yüksek alaşımlı çelik ayrımı yalnız satış ürün adına bakılarak yapılmaz; ayrım alaşım elementi oranına ve belirli kalite/işlenebilirlik ölçütlerine dayanır. Tesisin karar dosyasında en az şu kanıtlar bulunmalıdır:

• ısı/şarj bazında kimyasal analiz,
• döküm sonrası ham çelik miktarı,
• ürün sınıfı ile kapasite ve satış kayıtlarının mutabakatı,
• aynı ısının iki ürün sınıfına yazılmasını önleyen karar kuralı.

Döküm rotasında sınır§

Döküm rotasında ergitme, indüksiyon ve kupola ocakları da faaliyetin parçasıdır. Bu rotada faaliyet seviyesinin sıvı metal üzerinden mi yoksa nihai parça üzerinden mi kurulacağı ilan edilmiş bir kuralla belirlenmedi. Ergitme, metal arıtma ve döküme hazırlık ile kalıplama/bitirme arasındaki geçiş şemada açıkça işaretlenmelidir.

Faaliyet seviyesi: ne sayılır, nasıl ölçülür§

EK-5, ürün kıyas alt tesisleri için faaliyet kapsamında belirtilen ürünün yıllık üretim verilerini ister. Demir-çelikte ölçü birimi her ürün adayında tonajdır: ton kok, ton sinter, ton sıvı ham metal, döküm sonrası ham çelik tonajı ve ton döküme hazır sıvı metal. Aynı bölüm alt tesis sınırları içinde üretilen ürünlerin PRODCOM kodlarıyla listelenmesini de ister.

Sıcak taraftaki ölçüm tartıma dayanır: pota tartımı, kantar kayıtları, ısı veya şarj bazlı üretim kayıtları ve stok sayımı. Çalışma dosyası sıvı ham metal için TÜİK listesinde karşılığı bulunmayan bir yardımcı kod kullandığından, faaliyet seviyesinin kanıtı ürün kodundan çok bu tartım zinciridir.

Tekrar eden tuzaklar:

Aynı ısının iki ürün sınıfına yazılması. EAO karbon çeliği ile yüksek alaşımlı çelik ayrımı ısı bazında yapılır. Bir ısının hangi sınıfa yazıldığı analiz kaydına bağlanmazsa aynı üretim iki ürün alt tesisinde birden görünür.

Ara ürünün faaliyet seviyesine iki kez girmesi. Kok ve sinter aynı tesiste tüketilen ara ürünlerdir. EK-5, ürün kıyas alt tesisleri kapsamındaki ara ürünlerin ihracat veya ithalat miktarını ayrı bir kalem olarak ister; iç tüketim ile satış ayrışmadan faaliyet seviyesi kurulamaz.

Ham çeliğin geriye doğru hesaplanması. Haddehane veya sevkiyat çıktısından geriye doğru ham çelik türetmek, verim varsayımını ölçümün yerine koyar. Döküm sonrası doğrudan ölçüm kaydı olan tesis bu varsayımı savunmak zorunda kalmaz.

Ortak enerji ve yardımcı tesisler§

En yüksek çifte sayım riski ürün hattının kendisinden çok ortak akışlardadır:

• kok fırını ve yüksek fırın gazları,
• ortak buhar şebekesi ve servis buharı,
• elektrik üretimi ve iç tüketim,
• oksijen tesisi ve basınçlı hava,
• kireç üretimi ve diğer yardımcı üniteler.

Elektrik üretimi bu listede özel bir yerde durur: tesis içinde fosil yakıtla üretilen elektrik, yakıt ya da ısı alt tesisine yazılmaz; uygun PRODCOM koduyla elektrik ürün alt tesisi kurar, İMP'de tanımlanır ve net üretim sayaçlarıyla izlenir. Santrale giden kok gazı ve yüksek fırın gazı da bu alt tesisin girdisidir; aynı gaz ayrıca kok veya sıvı ham metal alt tesisine tam miktarla yazılamaz.

Kireç ve diğer ortak yardımcı tesis kararları için yayımlanmış, sektöre özgü bir kural bugün bulunmuyor. Bu kararlar kesinleşmiş bir kurala dayanıyormuş gibi yazılmamalı; şimdilik İMP'nin genel sınır ve paylaştırma kuralları uygulanmalıdır.

İMP için hazır tutulacak çizimler§

1. bütün tesisin üretim rotası ve emisyon kaynakları,
2. her ürün adayı için ayrı sistem sınırı,
3. gaz, buhar, elektrik, oksijen ve ara ürün transferleri,
4. sayaç, kantar, laboratuvar ve stok veri noktaları,
5. ortak ekipman paylaştırması ve toplam denge kontrolü.

Ürün kodu kararları için PRODCOM eşleştirme sayfasını, cihaz ve kanıt düzeni için ölçüm güvencesi rehberini birlikte okuyun.

Şimdi ne yapmalı§

İMP: 27 Ekim 2026. Pilot uygulama dönemi kapsamındaki işletmeler ilk İzleme Metodolojisi Planını Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren iki ay içinde elektronik ortamda Başkanlığa sunur (Geçici Madde 3/1). Yönetmelik 27 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdiğine göre tarih 27 Ekim 2026; Başkanlık gerekli görmesi halinde bu süreyi altı aya kadar uzatabilir. Rota kararı, ürün adayları ve gaz-buhar paylaştırması bu belgede kesinleşir. Kireç alt tesisine dair sektöre özgü kuralın bulunmaması bu tarihi ertelemez; sınır kararı tesisin kendi rotasıyla gerekçelendirilir ve resmî kurallar yayımlandığında yeniden kontrol edilir.

Ölçüm altyapısı. Pota ve kantar tartımı, gaz sayaçları, buhar debimetreleri ve laboratuvar analiz kayıtları aynı zaman ekseninde toplanır. EK-4, ölçüm noktalarının ve ölçüm cihazlarının plandaki diyagramda gösterilmesini, cihazların nasıl kurulup bakımlarının yapıldığının ve ilgili analitik prosedürleri uygulayan laboratuvarların açıklanmasını ister. Aynı ek, her hesaplama formülü için planda gerçek verilerle kurulmuş bir örnek bulunmasını da şart koşar.

Laboratuvar. Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler ilgili standartlara göre akredite laboratuvarlarda yapılır (Madde 32). Kömür ve kok analizleri, cevher bileşimi ve çelik alaşım analizleri bu hükmün kapsamındadır.

Değişiklik bildirimi. EK-1 faaliyetlerine ve sera gazı emisyon izleme planına etki edebilecek bir değişiklik en geç 30 gün içinde Başkanlığa bildirilir; Başkanlık bu değişikliğe istinaden izleme planının veya emisyon raporunun yenilenmesini talep edebilir (Madde 34/4). Yeni fırın devreye alma, rota değişikliği ve kapasite artışı bu kapsamda.

Kayıt saklama. İşletmeler ilgili bütün verilerini ve bilgi kayıtlarını en az 10 yıl saklar (Madde 37). Isı bazlı analiz kayıtları ve gaz dengesi tabloları bu sürenin sonuna kadar geri çağrılabilir olmalı.

Kapsam kurallarının bütünü için kimler kapsamda, sınır mantığı için alt tesisler, takvim için pilot dönem takvimi sayfasına geçebilirsiniz.