Alüminyum: elektroliz, anot ve ikincil ergitme

KPK/2026/1 alüminyum sektöründeki Kategori B ve C tesisleri 2026–2027 pilot kapsamına aldı. Pilot ücretsiz tahsisat oranı %100, kıyas yöntemi elektrik dışı sektörlerin ağırlıklı genel ortalamasıdır; sayısal değerler henüz yayımlanmadı.

Alüminyum tesisinde fiziksel akış ile hesap sınırı aynı olmayabilir. Ön pişmiş anot ayrı bir üretim hattında hazırlanıp elektrolizde tüketilir; birincil alüminyumun başlıca proses verisi elektrik ve anot tüketimiyle, doğrudan emisyonu ise CO₂ yanında anot etkisi olaylarından kaynaklanabilen PFC'lerle ilişkilidir. İkincil ergitme ise hurda/metal girdisi ve yakıt kullanımına dayanan başka bir rotadır.

Kapsama nasıl girersiniz§

EK-1'de alüminyumu doğrudan ilgilendiren iki satır vardır. Birincisi birincil alüminyum veya alümina üretimi: bu satırda kapasite eşiği yok ve izlenecek sera gazları karbondioksit ile perflorokarbonlar olarak sayılır. İkincisi ikincil alüminyum üretimi: bu satır toplam anma ısıl gücü 20 MW ve üzeri yakma üniteleri kullanan tesisler için geçerli ve yalnızca karbondioksiti kapsar. Üçüncü bir satır, alaşım üretimi, rafinasyon ve dökümhane dökümü dahil demir dışı metallerin üretimi veya işlenmesini aynı 20 MW eşiğiyle kapsama alır; indirgeme maddesi olarak kullanılan yakıtlar da bu güç hesabına dahil.

Anma ısıl gücü tesis düzeyinde toplanır: kazan, brülör, ocak, fırın, kurutucu, motor ve yakma bacası dahil, yakıt yakan bütün teknik ünitelerin gücü toplama girer. EK-1'in hesap dışı bıraktığı üniteler için kullandığı cümle iki okumaya açık; ayrımı kimler kapsamda sayfasında açtık. Sınıra yakın tesiste iki hesabı da yapın. Aynı tesiste aynı kategoriye giren birden çok faaliyet yürütülüyorsa kapasiteleri toplanır.

EK-1 satırından geçmek izleme yükümlülüğünü başlatır; ETS yükümlülüğü ikinci bir eşikten doğar. Yönetmeliğin 4 üncü maddesi tesisleri kurulu kapasitesine göre ihtiyatlı hesaplanan yıllık emisyona göre ayırır: 50.000 ton CO₂e ve altı Kategori A, 50.000 ile 500.000 ton CO₂e arası Kategori B, 500.000 ton CO₂e üzeri Kategori C. Biyokütleden kaynaklanan CO₂ bu hesabın dışında, transfer edilen CO₂ içinde. Sistem 5 inci maddeye göre yalnızca Kategori B ve Kategori C tesisleri kapsar. Kategori A tesis ETS yükümlülüğü dışında kalır; EK-1 faaliyeti yürüten işletme sıfatıyla yıllık raporlama yükümlülüğü 29 uncu maddeden doğmaya devam eder.

Elektroliz hattı işleten tesislerde ihtiyatlı kapasite hesabı bu eşiklerin üzerine çıkar. Yalnızca ikincil ergitme yapan tesislerde kategori sorusu gerçekten açık kalır ve ancak kurulu kapasite üzerinden yapılan hesapla cevaplanır.

Bir hüküm ikincil ve yardımcı hatlar için belirleyici: EK-1'de listelenen herhangi bir faaliyeti yürüten işletmenin, EK-1'de listelenen diğer faaliyetleri de kapasite gözetilmeksizin kapsama girer (Madde 27/2). Elektroliz hattıyla kapsama giren bir işletmenin aynı sahadaki küçük ikincil ergitme fırını, kendi eşiğini aşmasa bile izlenir. Birincil ve ikincil hatları bir arada tutan tesislerde bu fıkra kapsam sorusunu tek başına kapatır.

Ürün ve ölçüm izi§

Ürün ve ölçüm izi

Aynı anda akan iki girdi

1. Ön pişmiş anotürün adayı
2. Alümina + elektrikgirdiler

İkisi elektrolizde birleşir

1. ElektrolizPFC ölçüm noktaları
2. Birincil alüminyumürün adayı
3. Döküm / işlemesınır kanıtı

İkincil alüminyum ayrı ergitme rotasıdır; çalışma dosyasında Türkiye'ye özgü ürün adayı olarak işaretlidir.

Alt tesis kurgusu: sınır nerede kapanır§

Ücretsiz tahsisat hesabı tesisi tek parça olarak görmez. EK-4, her alt tesis için sistem sınırlarının, hangi teknik birimlerin dahil edildiğinin ve hangi girdi malzemesiyle hangi çıktının hangi alt tesise atfedildiğinin planda tanımlanmasını ister. Alüminyumda kurgu üç ürün adayının etrafında şekillenir: ön pişmiş anot, birincil alüminyum ve ikincil alüminyum. Bunlar PRODCOM v10 çalışma dosyasının ürün adaylarıdır; kıyas ürünleri Kurul kararıyla yayımlanana kadar kesinleşmiş kıyas ürünü sayılmaz.

Ürün kıyas alt tesisi kurulamayan yerlerde sıra ısı, yakıt ve proses emisyonları alt tesislerine geçer. Alüminyumda bu üç başlık şuralarda devreye girer:

• Isı alt tesisi. Ölçülebilir ısının üretimi, tüketimi, ithalatı ve ihracatı. EK-5 bu dengeyi tesis genelinde ayrı bir yıllık veri grubu olarak istemektedir; anot pişirme ve ergitme fırınlarının atık ısısı ile dışarıdan alınan buhar buraya girer.
• Yakıt alt tesisi. Ürün sınırının dışında kalan ve ölçülemeyen ısı üreten yakıt tüketimi. Döküm sonrası ısıl işlem, homojenizasyon ve tav fırınları bu başlığa düşebilir; hangi ünitenin nereye yazıldığının gerekçesi teknik birim listesiyle verilir.
• Proses emisyonları alt tesisi. Bir ürün kıyasına bağlanamayan proses emisyonları. Bir emisyon, ürün kıyası kapsamındaki üretim sürecinde oluşuyorsa ilgili ürün alt tesisinin içinde kalır.

Sınır iki noktada kapanır. Elektroliz tarafında hücre serisi, hücre besleme ve metal çekme birincil alüminyum sınırındadır; anot pişirme ayrı bir ürün sınırında duruyorsa anodun elektrolize transferi ölçülen bir akıştır ve iki alt tesise birden tam miktarla yazılmaz. Döküm tarafında sınırın nerede bittiği tesisin rotasına göre değişir: külçe veya sıvı alaşım çıkışı ürün sınırının ucu sayılıyorsa sonraki hadde, ekstrüzyon ve kaplama işlemleri dışarıda kalır. Bu kararın kanıtı teknik birim listesi ve akış diyagramıdır.

Kontrol noktası her kurguda aynı: alt tesislere atfedilen emisyonların toplamı tesisin toplam emisyonuna eşit olmalı. EK-5 bunu, her alt tesise atfedilebilecek emisyon miktarını tanımlayan bir emisyon dengesi hesabı olarak ister.

Ön pişmiş anot§

Çalışma dosyası, elektrolizde kullanılmak üzere petrol koku, zift ve geri dönen anotlardan şekillendirilip pişirilen anotları tarif eder; Söderberg anotlarını bu ürün tanımının dışında bırakır. 99.99.99.99.01 yardımcı kodunun TÜİK listesinde olmadığı dosyada açıkça belirtilir.

İMP'de hammadde, anot pişirme fırını yakıtı, geri dönen anot parçaları, ürün tonajı ve elektrolize transfer aynı kütle dengesinde izlenmelidir.

Birincil alüminyum§

Çalışma dosyası işlenmemiş alaşımsız alüminyum için 24.42.11.30.00 kodunu örnekler. Kodun yanında sınır kanıtı gerekir:

• elektroliz hücreleri ve dahil edilen yardımcı üniteler,
• metal çıkışı ve stok/devir düzeltmeleri,
• anot tüketimi ve karbon dengesi,
• hücre bazlı elektrik tüketimi,
• anot etkisi sıklığı/süresi ile CF₄ ve C₂F₆ hesap veya ölçüm verileri.

PFC emisyonu ürün miktarından türetilen basit bir sabit gibi ele alınmamalı; onaylı izleme yöntemi, hücre işletme verisi ve kullanılan emisyon faktörleri izlenebilir olmalıdır.

İkincil alüminyum§

Çalışma dosyasında ikincil alüminyum, hurda veya birincil metalin ikincil ergitmeyle külçe ya da sıvı alaşıma dönüştürülmesi şeklinde anlatılır ve 24.42.11.54.00 kodu verilir. Bu ürün Türkiye'ye özgü aday olarak işaretlendiğinden resmî listeyle teyidi özellikle önemlidir.

Ergitme fırını yakıtı, tuz/akı kullanımı, metal verimi, cüruf/dross ve ürün tonajı aynı sınırda mutabık olmalıdır. Birincil üretim hattıyla ortak döküm veya yardımcı tesis varsa elektrik ve yakıt iki ürüne tam miktarla yazılmaz.

Faaliyet seviyesi: ne sayılır, nasıl ölçülür§

EK-5, ürün kıyas alt tesisleri için yıllık faaliyet verisi olarak faaliyet kapsamında belirtilen ürünün yıllık üretim verilerini ister. Alüminyumda bu, ton cinsinden ürün çıkışıdır: ön pişmiş anot için pişirilmiş anot tonajı, birincil alüminyum için elektrolizden çekilen metal, ikincil alüminyum için külçe veya sıvı alaşım çıkışı.

Ölçüm zinciri tartıma dayanır: pota tartımı, külçe kantarı, stok sayımı ve sevkiyat kayıtları. EK-5 aynı bölümde alt tesis sınırları içinde üretilen ürünlerin PRODCOM kodlarıyla listelenmesini, ürün kıyas alt tesisleri kapsamındaki ara ürünlerin ihracat veya ithalat miktarını ve transfer edilen CO₂ miktarını da ister. Ara ürün kalemi alüminyumda doğrudan anot transferine karşılık gelir.

Tekrar eden tuzaklar:

Stok ve devir düzeltmesi. Üretim ile sevkiyat aynı yıl içinde eşitlenmez. Faaliyet seviyesi üretilen miktarı esas alır; satılan miktar başka bir sayıdır. Ambar, silo ve pota stoklarının dönem başı ve dönem sonu sayımı olmadan ikisi ayrışmaz.

Ortak ünitelerin çifte sayımı. Döküm hattı, buhar, basınçlı hava ve elektrik birincil ve ikincil hatlarca ortak kullanılıyorsa tüketim iki alt tesise birden tam miktarla yazılamaz. EK-4, birden fazla alt tesise hizmet veren tesis kısımlarının ve bunların emisyonlarının ilgili alt tesislerle ilişkilendirme yönteminin planda açıklanmasını ister.

PFC'nin üretim miktarından türetilmesi. Perflorokarbonlar EK-1'de birincil alüminyum satırının izlenecek sera gazları arasında sayılır. Anot etkisi sıklığı ve süresi hücre işletme verisinden gelir; ürün tonajına bağlanan sabit bir katsayı bu veriyi karşılamaz.

Kontrol listesi§

1. Ürün kararını PRODCOM kodu ile başlatın, teknik tanımla tamamlayın.
2. Elektroliz, anot pişirme ve ikincil ergitmeyi ayrı kütle-enerji dengelerinde gösterin.
3. Ortak döküm, buhar, basınçlı hava ve elektrik noktalarını ölçün veya gerekçeli paylaştırın.
4. PFC olay kaydı ile yıllık emisyon hesabını hücre verisine kadar izlenebilir tutun.
5. Kıyas ürünleri ve değerleri yayımlandığında ürün ve sistem sınırını yeniden onaylayın.

Şimdi ne yapmalı§

İMP: 27 Ekim 2026. Pilot uygulama dönemi kapsamındaki işletmeler ilk İzleme Metodolojisi Planını Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren iki ay içinde elektronik ortamda Başkanlığa sunur (Geçici Madde 3/1). Yönetmelik 27 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdiğine göre tarih 27 Ekim 2026; Başkanlık gerekli görmesi halinde bu süreyi altı aya kadar uzatabilir. Ürün adayları, alt tesis sınırları ve ortak ünite paylaştırması bu belgede kesinleşir ve sonraki her rapor buradaki kurguyu izler.

Ölçüm altyapısı. Hücre bazlı elektrik tüketimi, anot tüketimi, pota ve külçe tartımı ile anot etkisi kayıtları aynı zaman ekseninde tutulmalı. EK-4, ölçüm noktalarının ve ölçüm cihazlarının plandaki diyagramda gösterilmesini, cihazların nasıl kurulup bakımlarının yapıldığının ve ilgili analitik prosedürleri uygulayan laboratuvarların açıklanmasını ister.

Laboratuvar. Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler ilgili standartlara göre akredite laboratuvarlarda yapılır (Madde 32). Akredite laboratuvar kullanmanın teknik olarak elverişli olmadığı ve kullanılacak laboratuvarın TS EN ISO/IEC 17025 standardına eşdeğer gereksinimleri karşıladığı belgelenirse o laboratuvar da kullanılabilir.

Değişiklik bildirimi. EK-1 faaliyetlerine ve sera gazı emisyon izleme planına etki edebilecek bir değişiklik en geç 30 gün içinde Başkanlığa bildirilir; Başkanlık bu değişikliğe istinaden izleme planının veya emisyon raporunun yenilenmesini talep edebilir (Madde 34/4). Yeni hücre serisi, fırın dönüşümü ve kapasite değişikliği bu kapsamda.

Kayıt saklama. İşletmeler ilgili bütün verilerini ve bilgi kayıtlarını en az 10 yıl saklar (Madde 37). Anot etkisi kayıtları ve hücre işletme verisi bu sürenin sonuna kadar geri çağrılabilir olmalı.

Kapsam kurallarının bütünü için kimler kapsamda, sınır mantığı için alt tesisler, plan yapısı için İMP sayfasına geçebilirsiniz.