ETS başladı. Şimdi ne netleşti?

Bir tesisin yıl sonu toplantısını düşünelim. Üretim miktarı belli, yakıt tüketimi kayıtlarda, emisyon raporu için hazırlık sürüyor. Masada artık bir soru daha var: Bu üretim ve emisyon verileri, tesisin alacağı tahsisata nasıl dönüşecek?

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi'nin bu aşamasını anlamak için iyi bir başlangıç noktası bu sorudur. ETS, yıllardır konuşulan karbon fiyatlandırması fikrinden tesisin veri düzenine, yıllık iş planına ve yönetim gündemine uzanan bir uygulamaya dönüşüyor. Yeni yayımlanan pilot kuralları da bu dönüşümün nasıl yürütüleceğini daha görünür kılıyor.

27 Ağustos 2026 tarihli Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliğinin ardından, Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Pilot Uygulama Dönemine İlişkin Usul ve Esaslar, 30 Eylül 2026 tarihli ve 18626 sayılı Olur ile yürürlüğe girdi. İklim Değişikliği Başkanlığı, metnin yayımlandığını 1 Ekim'de duyurdu. Belgenin resmî adı Usul ve Esaslar'dır; onayla yürürlüğe giren bu metnin künyesi, Resmî Gazete'de yayımlanan bir tebliğin künyesinden ayrıdır. Başkanlığın resmî duyurusu.

Hafta sonu biraz durup tabloya bakmak için doğru zamandayız. Çünkü kapsam, rapor yılları, alt tesis ayrımları ve tahsisat hesabı bakımından artık daha somut bir çerçeve var. Bu çerçevenin işletmeler için anlamını birlikte okuyalım.

Pilotun içinde olmak ne anlama geliyor?§

İlk soru, tesisin pilot kapsamına girip girmediğidir. Elektrik üretimi, çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre sektörleri pilotun ana çerçevesini oluşturur. Ancak sektör adı tek başına kapsam kararı verdirmez. Usul ve Esaslar Madde 2, saydığı faaliyet ve kapasite koşullarını, onaylı izleme planına göre Kategori B veya C olma şartıyla birlikte arar.

Örneğin elektrik sektöründe yakıt yakarak elektrik üretimi için toplam anma ısıl gücü 20 MW ve üzeri olmalıdır. Klinker üretiminde döner fırınlar için günlük kapasite 500 ton ve üzeri, diğer ocaklar için günlük kapasite 50 tonun üzerindedir. Bu faaliyet ve eşik kontrollerinin yanında tesis kategorisi de değerlendirilir.

Ana faaliyet ayrıca önemlidir. Ana faaliyeti Madde 2'de sayılanlar arasında bulunmayan bir tesis, listelenen bir yan faaliyet yürüttüğü veya belirtilen kod kapsamında elektrik ürettiği için kendiliğinden pilota girmez. Bu nedenle ilk hazırlık işi, şirketin sektör etiketinden tesisin onaylı planına inmektir. Usul ve Esaslar · Madde 2.

Yönetim açısından bunun karşılığı basittir: "Bizim sektör kapsamda mı?" sorusunun yanına "Bizim tesisimiz hangi faaliyet, hangi kapasite ve hangi kategoriyle kapsamda?" sorusu eklenmelidir. Sağlam bir iş planı bu tespitle başlar.

2026 hazırlığı, 2027 yükümlülüğü ve 2028 teslimi§

Pilot, 2026 ve 2027 sistem yıllarına ait emisyonları kapsar. Sistem yılı, emisyonların oluştuğu takvim yılıdır. Raporun sunulması ve tahsisatın teslimi daha sonraki tarihlerde gerçekleşir.

2026 sistem yılı için genel tahsisat teslim yükümlülüğü oluşmaz; Madde 6, gönüllü tamamlayıcı tahsisat fiyatı mekanizmasını ayrıca tutar. Raporlama yükümlülükleri devam eder. 2027 sistem yılının doğrulanmış emisyonlarına karşılık tahsisat teslimi ise 2028 yılı Kasım ayının son iş gününe kadar yapılır.

Bu takvimin pratik karşılığı şöyledir:

Tablo, faaliyet seviyesi raporları ve tahsisat teslimini gösterir; tesisin diğer plan, emisyon raporu ve başvuru yükümlülükleri ayrıca izlenir. Usul ve Esaslar · Madde 5, 6 ve 13.

Buradan çıkan yönetim kararı, hazırlığı teslim yılına bırakmamaktır. 2026 verisi bugün oluşur. Ölçüm sınırını, üretim kaydını veya enerji akışının kaynağını zamanında belgelemeyen işletme, rapor hazırlarken geçmiş yılı yeniden kurmak zorunda kalabilir.

Tesis toplamından alt tesis hesabına§

ETS hazırlığında en önemli değişikliklerden biri, tesisin tek bir emisyon toplamıyla anlatılmasının tahsisat hesabı için yeterli olmamasıdır. İşletme, ürün ve enerji akışlarını alt tesislere ayırır; faaliyet seviyelerini ve bu alt tesislere atfedilen emisyonları birlikte izler.

Alt tesis, hesap ve raporlama sınırını tarif eder. Her durumda ayrı bir fabrika veya ayrı bir fiziksel bina anlamına gelmez. Ürün üretimi, ölçülebilir ısı ve yakıt kullanımı aynı tesis içinde farklı tahsisat hesaplarına konu olabilir.

Usul ve Esaslar öncelik sırasını açıkça verir: ürün, ısı, bölgesel ısıtma, tesis içi ısıtma, yakıt ve üretim süreci. Resmî Ek-1'deki listeyle birlikte bu sıra esas alınır. Tesisin toplam emisyonu eksiksiz atfedilmeli; aynı emisyon, enerji veya malzeme akışı birden fazla alt tesiste tekrar sayılmamalıdır. Usul ve Esaslar · Madde 10 ve Ek-1.

Bu düzenin iki temel belgesi vardır. İzleme Metodolojisi Planı (İMP), alt tesis sınırlarını ve verinin nasıl izleneceğini açıklar. Faaliyet Seviyesi Raporu (FSR), ilgili yılda gerçekleşen faaliyetleri ve atfedilen emisyonları bu plana göre sunar. İMP hesabın yöntemini, FSR yılın verisini taşır.

Üretim ve çevre ekiplerinin aynı kaydı farklı amaçlarla tuttuğu bir işletmede bu çalışma, verileri ortak bir zeminde buluşturma fırsatı yaratır. Hangi sayaç hangi akışı ölçüyor? Isı hangi ürüne gidiyor? Üretim miktarı hangi kayıtla doğrulanıyor? Tahsisat hesabının güvenilirliği bu soruların cevaplarına bağlıdır.

%100 ücretsiz tahsisatın doğru anlamı§

Pilotla ilgili en çok dikkat çeken bilgi, 2027 sistem yılı için ücretsiz tahsisat oranının %100 olmasıdır. Bu oran, kıyas yöntemiyle hesaplanan tahsisata uygulanır. Tesisin gerçekleşen bütün emisyonlarının otomatik olarak karşılanacağını garanti etmez.

Elektrik dışı ürün, ısı ve yakıt kıyas alt tesislerinde hesap, ilgili kıyas değeri ile doğrulanmış faaliyet seviyesine dayanır. Bu miktar ile alt tesise atfedilen gerçek emisyon arasında fark oluşabilir. Üretim süreci, tesis içi ısıtma ve bölgesel ısıtma alt tesislerinde ise metin, atfedilen emisyonların tamamını esas alır. Elektrik alt tesisinin ayrıca tesis/santral kıyası ve açık-fazla dengelemesi vardır. Usul ve Esaslar · Madde 7, 11 ve 12.

Yalnız hesabın mantığını görmek için, elektrik dışı bir ürün kıyas alt tesisini düşünelim. Varsayımsal kıyas 0,70 ton CO₂ eşdeğeri/ton ürün ve doğrulanmış faaliyet 100.000 ton ürün olursa, oran %100 iken hesaplanan tahsisat 70.000 olur. Alt tesise atfedilen emisyon 80.000 ton CO₂ eşdeğeri ise arada 10.000 tahsisatlık fark vardır. Bu sayılar resmî kıyas veya tesis tahsisat kararı değildir; temsili bir hesap örneğidir.

Bu nedenle finans ekibinin bütçe hazırlığı, yalnız ücretsiz tahsisat oranını öğrenmekle bitmez. Faaliyet verisinin doğruluğu ve alt tesis ayrımı da tahsisat tahminini etkiler. Sayısal kıyaslar, doğrulanmış raporlar sonrasında Ulusal Tahsisat Planında ilan edilecektir; Usul ve Esaslar tek başına kesin bir tesis tahsisat miktarı vermez.

Elektrik alt tesisi bulunan işletmenin geçmişi de masada§

Elektrik alt tesisi bulunan tesisler için hazırlık, 2026 ve 2027 verilerinden daha geriye uzanır. 2023, 2024 ve 2025 için yalnız elektrik alt tesisini içeren ayrı yıllık FSR'ler hazırlanır ve doğrulanır. Bu raporların son tarihi 30 Haziran 2027'dir.

2026 ve 2027 raporları bütün alt tesisleri kapsarken geçmiş üç yılın bu özel raporları elektrik alt tesisine odaklanır. Hüküm, yalnız ana faaliyeti elektrik üretimi olan santrallerle sınırlı okunmamalıdır; metin elektrik alt tesisine sahip tesislerden söz eder. Usul ve Esaslar · Madde 13(2), 13(9) ve 13(10).

Bu işletmeler için arşiv düzeni bugünkü hazırlığın bir parçasıdır. Eski üretim kayıtlarının, yakıt verilerinin ve kullanılan yöntemlerin erişilebilir olması, doğrulama çalışmasının temelini oluşturur. Geçmiş veriye erişim sorunu, rapor tarihine yaklaşıldığında daha fazla emek gerektirebilir.

Doğrulama, veri oluşurken düşünülmeli§

FSR'ler Başkanlığa sunulmadan önce akredite doğrulayıcı kuruluş tarafından doğrulanır. Güncel ve onaylı İMP, birincil kayıtlar, ölçüm cihazları ve veri akışı bu çalışmanın dayanaklarıdır. Pilot kuralları FSR için ilave doğrulama süreleri de öngörür; stratejik analiz saha ziyareti pilot tesislerde zorunludur. Usul ve Esaslar · Madde 14, Ek-2 ve Ek-3.

İşletme açısından iyi hazırlık, doğrulayıcı geldiğinde toplamları gösterebilmenin ötesine geçer. Her önemli sayının kaynağını, kullanılan yöntemi ve rapora nasıl taşındığını gösterebilmek gerekir. Sayaçtan rapora uzanan yol izlenebilir olduğunda hem iç kontrol hem doğrulama daha sağlam bir zemine oturur.

Bu da ETS'nin neden yalnız çevre biriminin işi olarak ele alınamayacağını açıklar. Üretim ekibi faaliyet miktarını, enerji ekibi akışları, bakım ekibi ölçüm cihazlarının durumunu bilir. Finans ekibi bu verilerden oluşan tahsisat pozisyonunu bütçeye taşır. İşletme yönetimi, bu görevlerin sorumlularını ve takvimini birlikte belirlemelidir. Bu ortak çalışma önerisi, kuralların işletme içindeki uygulanmasına ilişkin değerlendirmemizdir.

Pilotun sonunda hangi ufuk var?§

Usul ve Esaslar, birinci uygulama dönemini 2028–2035 emisyonları olarak belirler. Alt dönemler 2028–2030 ve 2031–2035'tir. 2028'den itibaren kapsam, Yönetmelik Ek-1'deki faaliyetleri yürüten B/C tesisler üzerinden düzenlenir. Pilotun sınırlı sektör çerçevesi sonraki dönemin tamamına aynen taşınmamalıdır. Usul ve Esaslar · Madde 18.

Bununla birlikte bütün uygulama ayrıntıları tamamlanmış değildir. Sayısal kıyasların ve Ulusal Tahsisat Planının ilanı, uygulama rehberleri ve ilgili sistemlerin başvuru duyuruları ayrıca izlenmelidir. Pilot dönem için karbon kredisiyle denkleştirme de ancak Karbon Piyasası Kurulunun belirleyeceği kapsam ve oranla uygulanabilir. Usul ve Esaslar · Madde 7, 16 ve 19.

Bugün işletmenin elindeki somut iş, kendi tesis hesabını kurmaktır. Kapsam kontrolü yapılabilir, alt tesis sınırları çizilebilir, veri eksikleri belirlenebilir ve doğrulama takvimi hazırlanabilir. Resmî kıyas ilanını beklerken bu hazırlıkları ilerletmek mümkündür.

Pazartesi yapılacak ilk ETS toplantısında şu soruyla başlamak işe yarayabilir: 2026 üretimimizi, enerji akışlarımızı ve emisyonlarımızı aynı alt tesis sınırları içinde, kaynağına kadar izleyerek açıklayabiliyor muyuz?

Bu soruya verilen cevap, tahsisat hazırlığının hangi aşamada olduğunu gösterir. Yeni kurallarla birlikte ETS'nin işletme için en somut anlamı da burada ortaya çıkar: üretim verisini, emisyon hesabını ve tahsisat kararını birbirine bağlayan bir çalışma düzeni kurmak.

Teknik ayrıntılara devam etmek isteyenler için pilot Usul ve Esaslar incelemesi, pilot dönem takvimi ve alt tesis rehberi birlikte okunabilir.