Aynı sayı üç rapora girer: ETS, SKDM ve TSRS'de veri tutarlılığı

Bu yazı bir değerlendirme yazısıdır. Konusu tek bir mevzuat olmayıp üç ayrı raporlama yükümlülüğünün aynı şirkette buluşmasıdır; Resisco Mühendislik olarak bu buluşmanın veri tarafında nasıl yönetileceğine dair görüşümüzü yazıyoruz.

Bir sanayi şirketinin sera gazı verisi bugün üç ayrı çerçeveye rapor edilir. Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi tesisin yıllık toplam emisyonunu ister; AB'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) ihraç edilen ürünün gömülü emisyonunu ister; Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (TSRS) işletmenin iklimle ilgili açıklamalarını ister. Üç çerçevenin birimi, sınırı ve muhatabı farklıdır; istedikleri emisyon kapsamı da birebir örtüşmez. Ortak olan çekirdek veridir: yakıt tüketimi, üretim miktarı, hesaplama faktörleri (emisyon faktörü, alt ısıl değer, oksidasyon faktörü vb.) ve bunların kayıtları. Bu yazı önce kapsam farkını, sonra ortak çekirdeği anlatır; ikisi karıştırıldığında ya sayılar çelişir ya da meşru bir kapsam farkı hata sanılır.

TSRS nedir§

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 88 inci maddesinde 4 Haziran 2022 tarihli ve 31856 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle, sürdürülebilirlik raporlama standartlarını belirleme yetkisi Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumuna verildi. Kurum, Uluslararası Sürdürülebilirlik Standartları Kurulunun (ISSB) standartlarını benimsedi ve iki standart 29 Aralık 2023 tarihli, 32414 (1. mükerrer) sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı: TSRS 1 Sürdürülebilirlikle İlgili Finansal Bilgilerin Açıklanmasına İlişkin Genel Hükümler ve TSRS 2 İklimle İlgili Açıklamalar.

Uygulama kapsamını Kurul kararları çizer. İlk uygulama 1 Ocak 2024 ve sonrasında başlayan hesap dönemleri için düzenlenmiştir; bir işletmenin yükümlülüğü ilgili dönemin güncel kapsam, eşik ve istisna hükümleriyle belirlenir. 16 Ocak 2026'da yayımlanan 01/39092 sayılı karar, eşikleri 1 Ocak 2025 ve sonrasında başlayan hesap dönemleri için yeniden belirlemiştir. Kapsam kontrolünde yalnız ilk duyuruya dayanılmamalıdır.

İlk uygulamaya ilişkin duyuruda, ilk iki raporlama döneminde tedarik zinciri emisyonlarını kapsayan Kapsam 3 hesaplamasına muafiyet tanındı; duyuruda Kapsam 1 ve Kapsam 2 için böyle bir muafiyetten söz edilmez. Yani kapsamdaki bir şirketin kendi tesislerinden ve satın aldığı enerjiden kaynaklanan emisyonu raporlaması ilk dönemden itibaren beklenir.

Üç çerçeve aynı genişlikte veri istemez§

Sera gazı muhasebesinde emisyon üç kapsamda sınıflandırılır. Kapsam 1 (Scope 1), şirketin kendi kontrolündeki kaynaklardan çıkan doğrudan emisyonlardır; tesisteki kazan ve fırın gibi sabit kaynaklar da şirket araçları gibi hareketli kaynaklar da buraya girer. Kapsam 2, satın alınan elektrik, ısı ve buharın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlardır. Kapsam 3 ise değer zincirinin geri kalanıdır: satın alınan mallar, lojistik ve satılan ürünlerin kullanımı gibi kalemler.

TSRS 2 bu sınıflandırmanın tamamını ister; ilk iki raporlama dönemindeki muafiyet yalnız Kapsam 3 hesaplamasına tanınmıştır.

Türkiye ETS'in istediği veri bundan çok daha dardır. Yönetmelik tesisi, EK-1'deki faaliyetlerin yürütüldüğü sabit teknik ünite olarak tanımlar (Madde 4) ve yalnız bu ünitelerin doğrudan emisyonunu düzenler. Yani ETS raporu Kapsam 1'in bile tamamını içermez: şirket araçları gibi hareketli kaynaklar, EK-1 dışında kalan küçük üniteler ve satın alınan elektrik ETS raporuna girmez. SKDM ise ürünün üretimindeki doğrudan emisyonlara dayanır; tüzük bazı ürün gruplarında satın alınan elektrikten gelen dolaylı emisyonları da hesaba katar.

Bu yüzden "aynı veri" sözü dikkatle kullanılmalıdır. Üç raporun toplamları eşit çıkmaz ve eşit çıkması beklenmez; ETS toplamı, doğru kurulmuş bir TSRS envanterinde Kapsam 1'in yalnız bir bölümüne karşılık gelir. Ortak olan kesişimdir: ETS kapsamındaki tesislerin sabit kaynaklarından çıkan yakıt, proses ve üretim verisi. Bu çekirdek ETS raporunun tamamını, TSRS Kapsam 1'inin tesislere düşen bölümünü ve SKDM hesabının temelini oluşturur; TSRS bunun üzerine hareketli kaynakları, Kapsam 2'yi ve muafiyet bittiğinde Kapsam 3'ü ekler.

Çekirdek veri üç düzeyde raporlanır§

Tesis düzeyi. Türkiye ETS'te izleme, raporlama ve doğrulama tesis başına kurulur. Tesis yıllık emisyon raporunu 30 Nisan'a kadar sunar (Madde 29) ve rapor sunulmadan önce bağımsız doğrulamadan geçer (Madde 30). Teslim yükümlülüğü bu doğrulanmış toplama eşittir (Madde 16).

Ürün düzeyi. SKDM, aynı üretimin ton ürün başına emisyonunu ister. Hesap tesis verisinden türer ama sınırı üründür; ayrıntı Türkiye ETS ve SKDM yazısındadır.

İşletme düzeyi. TSRS 2, iklimle ilgili açıklamaları şirketin bütünü için ister. Birden çok tesisi olan bir grupta bu, tesis raporlarının toplulaştırılması demektir; kapsamda ETS'e girmeyen küçük tesisler, araç filoları ve satın alınan elektrik de vardır.

Üç düzeyin sınırları bilinçli olarak farklıdır ve fark bir hata sayılmaz. Sorun, üç hesabın aynı kaynak kayda dayanmaması hâlinde başlar.

Talep yalnız mevzuattan gelmez§

Zorunlu raporlamanın yanında gönüllü ve ticari talepler de aynı veriyi ister. Bankalar kredi süreçlerinde emisyon verisi sorar; kurumsal müşteriler tedarik zinciri anketleri gönderir; şirketler kendi kurumsal karbon ayak izini hesaplatır ve azaltım hedefi açıklar. Bu taleplerin biçimi ve sınırı her seferinde biraz farklıdır ama hepsinin çekirdeği aynıdır: yakıt, enerji ve üretim verisi.

Sürdürülebilirlik çalışmalarını raporlama yükümlülüklerinden ayrı bir dosya olarak yürüten şirkette aynı soru her yıl birkaç kez, birkaç ekipçe, birkaç farklı sayıyla cevaplanır. Veri altyapısı tek olduğunda bu taleplerin her biri aynı kaynaktan beslenen bir çıktı hâline gelir ve cevap üretme maliyeti her talepte düşer.

Sayılar çelişirse ne olur§

Kapsam farkından doğan fark meşrudur ve mutabakatla açıklanır: TSRS toplamının ETS toplamından büyük olması beklenen bir durumdur, çünkü TSRS'ye hareketli kaynaklar ve Kapsam 2 de girer. Sorun, aynı çekirdeği temsil eden sayının iki belgede farklı olmasıdır. Üç rapor birbirinden bağımsız ekiplerce, ayrı hesap tablolarında üretildiğinde aynı tesisin aynı yılına ait yakıt tüketimi ve emisyonu belgeden belgeye değişir. Bu tablo dışarıdan görünür: bankalar, müşteriler ve yatırımcılar sürdürülebilirlik raporunu okur; AB'deki ithalatçı gömülü emisyon beyanını alır; idare doğrulanmış ETS raporunu tutar. Açıklanamayan fark, açıklama isteyen bir bulgudur ve açıklaması çoğu zaman veri düzensizliğidir.

ETS emisyon raporu bağımsız doğrulamaya tabidir. SKDM'de de gerçek emisyon verisiyle belirlenen gömülü emisyonlar için akredite doğrulama gerekir ((AB) 2023/956, Madde 8/1); varsayılan değer kullanılan durum ayrıca ele alınır. TSRS kapsamındaki sürdürülebilirlik raporları ise KGK'nın belirlediği esaslar çerçevesinde ilk yıldan itibaren güvence denetimine tabidir. Bu işlemlerin kapsamları ve yetkili doğrulayıcı ya da denetçileri ayrı değerlendirilir.

Görüşümüz, ortak tesis verisinin izlenebilir bir kayda bağlanmasıdır. ETS için doğrulanmış veri bu çalışmaya güçlü bir temel sağlar; diğer raporlar hazırlanırken kapsam ve yöntem farkları belgelenir, her çerçevenin kendi doğrulama veya güvence yükümlülüğü ayrıca yerine getirilir. MRV zincirinin bunun için neden uygun temel olduğu MRV nedir ve önce izleme yazılarında anlatılır.

2027 dönemleri için yöntem ve sürüm kontrolü§

28 Temmuz 2026'da yayımlanan TSRS 2 değişikliği, 1 Ocak 2027 ve sonrasında başlayan raporlama dönemleri için uygulanır. Erken uygulama mümkündür; bu durumda işletme bunu açıklar. Değişiklik, yetkili makam veya borsanın emisyonların tamamı ya da bir kısmı için farklı ölçüm yöntemi zorunlu tutmasına ilişkin hükmü netleştirir; Kapsam 3 Kategori 15 ve finanse edilen emisyon açıklamalarını da etkiler. İlk uygulamada karşılaştırmalı bilgiler için geçiş hükümleri vardır.

Ortak veri altyapısında raporlama dönemi, uygulanan standart sürümü ve yöntem farkları birlikte saklanmalıdır. Bu değişiklik, ETS yönteminin TSRS'nin bütün emisyon kapsamlarına kendiliğinden uygulanacağı anlamına gelmez.

Tek veri altyapısı nasıl kurulur§

Deneyimimizden dört kural çıkar.

Verinin tek sahibi olur. Yakıt, üretim ve emisyon verisinin hangi birimde tutulduğu ve kimin güncellediği yazılı olarak bellidir. Aynı sayıyı üç ekibin üç ayrı dosyada tutması, çelişkinin en sık kaynağıdır.

Kayıt sayaçta başlar. Bütün raporlar ham kayda kadar izlenebilir: her sayının kaynağı bir sayaç okumasına ve tarihli bir belgeye kadar geri götürülebilir. ETS'in veri akış faaliyetleri ve ölçüm güvencesi düzeni bu izlenebilirliği zaten ister; aynı düzen diğer raporlara da temel yapılır.

Dönüşümler belgelenir. Tesis toplamından ürün yoğunluğuna, tesis toplamından işletme toplamına geçiş birer hesaptır ve her hesabın yöntemi yazılıdır. Sınır farkları böylece çelişki olmaktan çıkar, açıklanabilir mutabakat kalemine dönüşür.

Takvim ortaklaşır. ETS raporu, SKDM beyanı ve sürdürülebilirlik raporu aynı yılın verisini farklı tarihlerde kullanır. Veri kesim tarihleri ve sürüm numaraları ortak tutulmadığında, aynı yılın "güncel" sayısı aydan aya değişir.

Değerlendirmemiz§

TSRS kapsamına giren ve ETS yükümlüsü tesisleri olan bir şirket, ortak yakıt ve üretim verilerini aynı izlenebilir kayıtlardan kullanmalıdır. ETS için kurulan MRV altyapısı bu ortak verinin temelini sağlar. TSRS'nin diğer emisyon kalemleri envantere eklenir; her raporun kapsamı, dönemi ve hesaplama yöntemi ayrı tutulur. Böylece ortak veri kalemleri tutarlı olur ve rapor toplamlarındaki farklar kayıtlarla açıklanabilir.

Bundan sonrası§

Ölçüm altyapısının parçaları izleme planı, İzleme Metodolojisi Planı ve doğrulama yazılarında. SKDM'nin tesis ve emisyon kayıt süreci CBAM Registry O3CI yazısında, sistemler arasındaki ilişki Türkiye ETS ve SKDM yazısında, ETS yükümlülüklerinin takvimi süreç akışında.