Türkiye ETS ve SKDM: iki yükümlülük aynı veriden beslenir

Bu yazı bir değerlendirme yazısıdır; Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi ile AB'nin sınır düzenlemesinin bir tesisin gündeminde nasıl birleştiğini Resisco Mühendislik'in gözünden anlatır.

Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (Carbon Border Adjustment Mechanism, SKDM), Avrupa Birliği'nin belirli ürünlerin ithalatında, ürünün üretimi sırasında salınan sera gazına fiyat uygulayan düzenlemesidir. Dayanağı 16 Mayıs 2023 tarihli (AB) 2023/956 sayılı Tüzüktür. Türkiye ETS ise yurt içindeki tesislerin emisyonunu düzenler. İki sistemin hukuki muhatabı, coğrafyası ve hesap birimi farklıdır; yine de ihracatçı bir tesiste ikisinin istediği veri aynı sayaçlardan çıkar. Bu yazının konusu o kesişimdir.

SKDM nasıl işler§

Tüzüğün ekinde sayılan ürün grupları çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, hidrojen ve elektriktir. Ekim 2023'te başlayan geçiş döneminde AB'deki ithalatçılar yalnızca raporlama yaptı. 2026'da kesin dönem başladı: ithalatçı, ithal ettiği ürünün gömülü emisyonu başına SKDM sertifikası satın alır ve teslim eder. Sertifika fiyatı AB ETS tahsisat fiyatından türetilir; fiyat yükseldikçe aynı ürünün sınır maliyeti artar.

Yükümlü, AB'de yerleşik ithalatçıdır. Veri ise üreticiden gelir: ithalatçı, gömülü emisyonu beyan edebilmek için Türkiye'deki tedarikçisinden ürün başına emisyon verisi ister. Türk tesisi SKDM'ye doğrudan taraf olmadığı hâlde, müşterisini kaybetmemek için bu hesabı üretmek zorunda kalır. Sahada gördüğümüz tablo budur: SKDM yükümlülüğü hukuken Brüksel'de, veri işi fiilen tesistedir.

Düşüm: imkân var, mekanizma henüz yok§

Tüzük, menşe ülkede ürünün üretimi için fiilen ödenmiş karbon fiyatının SKDM yükümlülüğünden düşülmesine ilkesel olarak imkân tanır. Türkiye ETS'in kurulmasındaki temel saiklerden biri bu imkânın karşılığının Türkiye'de kalmasıdır.

Burada bir algı düzeltmesi gerekir: düşüm bugün kesinleşmiş bir mekanizma olarak yürürlükte bulunmuyor. İmkânın nasıl kullanılacağını gösteren uygulama kuralları henüz yasalaşmadı; hangi belgeyle, hangi hesapla ve hangi dönem için düşüm yapılacağını AB'nin ikincil düzenlemeleri belirleyecek. Türkiye ETS'i kurmanın sınırda kendiliğinden bir indirim doğuracağı varsayılamaz. Türkiye tarafında SKDM sürecini Ticaret Bakanlığı yürütür; gelişmeler oradan izlenir.

İkinci düzeltme "fiilen ödenmiş" ibaresindedir. Ücretsiz tahsisatla karşılanan emisyon için ödenmiş bir bedel yoktur; bu bölümün düşüm hesabına girmesi beklenemez. Düşüm ancak tesisin gerçekten ödediği bölüm için gündeme gelir, örneğin tahsisat açığını kapatmak üzere piyasadan satın alınan tahsisatın bedeli için. Yüksek ücretsiz tahsisat oranı tesisin bugünkü maliyetini azaltır; aynı oran, sınırda tanınabilecek ödenmiş bedeli de küçültür.

Bu iki düzeltmeyle kesişimin bugünkü doğru tarifi şudur: Türkiye ETS tesise belgelenebilir bir karbon maliyeti getirir ve bu maliyetin sınırda tanınması ihtimali vardır; ihtimalin gerçeğe dönüşmesi AB'nin yayımlayacağı kurallara bağlıdır. Kurallar çıktığında belge zinciri hazır olmalıdır: doğrulanmış emisyon raporu, teslim kaydı ve ödenen bedelin izlenebilirliği. Ödediğini belgeleyemeyen tesis, mekanizma işlese bile ondan yararlanamaz.

Yönetmelikteki hukuki tutamak§

Düşüm tartışmasının Türkiye tarafındaki kancası 26 ncı maddedir. Yönetmelik, Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi ile diğer emisyon ticaret sistemleri arasında tahsisatların karşılıklı tanınmasını sağlayacak anlaşmalar yapılabileceğini ve tahsisat ticaretine yönelik sistemler arası elektronik bağlantı kurulabileceğini açıkça söyler; uygulama hükümlerini Başkanlıkça çıkarılacak usul ve esaslara bırakır.

Madde bir yetki verir, bir sonuç vaat etmez. AB ile böyle bir anlaşmanın yapılıp yapılmayacağı, yapılırsa SKDM yükümlülüğüne nasıl yansıyacağı bugün belli değil. Yine de mekanizmanın yokluğu bir hukuki boşluktan değil, henüz kullanılmamış bir yetkiden kaynaklanıyor.

Kapsamlar örtüşür ama aynı değildir§

Türkiye ETS'in kapsamına yıllık 50.000 tCO₂e üzerindeki tesisler girer (Madde 5). KPK/2026/1 pilotu elektrik üretimi, çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre sektörlerindeki Kategori B ve C tesislerle sınırlar. Bu sektörlerden çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre SKDM ürün gruplarıyla doğrudan örtüşür. Kesinleşen ve bekleyen hükümlerin dökümü güncel durum yazısındadır.

AB'ye ihracat yapan çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre tesisleri iki sistemin de ilk halkasında yer alır. Bu tesisler için ETS ve SKDM ayrı projeler olarak yürütülemeyecek kadar iç içedir.

Aynı yoğunluk iki hesaba girer§

İki sistemin ortak ölçüsü yoğunluktur: bir ton ürüne düşen emisyon. Türkiye ETS'te ücretsiz tahsisat, yoğunluk temelli kıyas değerinin ücretsiz tahsisat oranı, sektörel faaliyet katsayısı ve faaliyet seviyesiyle çarpımından hesaplanır (Madde 13/7); tesisin yoğunluğu kıyas değerinin üzerinde kaldıkça tahsisat açığı doğar. SKDM'de aynı yoğunluk, ürünün gömülü emisyonu olarak sınır maliyetini belirler. Çimento için bu kesişim sektör yazısında somut olarak anlatılır; mekanizmanın genel hâli kıyas yöntemi sayfasındadır.

İki hesabın sistem sınırı tanımları birebir aynı değildir; SKDM kendi hesaplama kurallarını kullanır. Ama iki hesabın da hammaddesi aynıdır: yakıt tüketimi, üretim miktarı, hesaplama faktörleri (emisyon faktörü, alt ısıl değer vb.) ve bunların kanıt kayıtları. Bu veriyi ETS için zaten kuran tesis, gömülü emisyon hesabını aynı altyapıdan türetir; kurmayan tesis her müşteri talebinde hesabı baştan yapar.

İki sistemin farkları karıştırılmamalı§

Kesişim ne kadar genişse karışıklık riski de o kadar büyüktür; bu yüzden üç farkın açık tutulması gerekir.

Yükümlü farklıdır. Türkiye ETS'te yükümlü tesisi işleten işletmecidir; tahsisatı o teslim eder ve yaptırıma o muhatap olur. SKDM'de yükümlü AB'deki ithalatçıdır. Türk tesisinin SKDM'deki rolü veri sağlayıcılıktır; bu rolün hukuki dayanağı mevzuat baskısından çok ticari ilişkidir.

Hesap birimi farklıdır. ETS raporu tesisin yıllık toplamını verir ve birimi tCO₂e'dir. SKDM beyanı ton ürün başına gömülü emisyonu verir. Toplamı doğru olan bir tesisin ürün başına hesabı yanlış kurulmuş olabilir; iki hesap ayrı ayrı kontrol edilir.

Fiyat mekanizması farklıdır. Türkiye'de tahsisat fiyatı kurulacak ulusal piyasada oluşur; nasıl işleyeceği piyasa yazısında anlatılır. SKDM sertifikasının fiyatı ise AB ETS tahsisat fiyatından türetilir. İki fiyat birbirinden bağımsız hareket eder ve düşüm hesabı bu farkı taşır.

Değerlendirmemiz§

Takvim açısından SKDM baskısı öndedir: sınırdaki mali yükümlülük 2026'da başladı, Türkiye tarafındaki ilk teslimlerin takvimi ise pilot dönem düzenlemesine bağlıdır. Bu yüzden ihracatçı tesise önerimiz, veri altyapısını SKDM talebini bekletmeden ETS gereklilikleriyle birlikte tek seferde kurmaktır: alt tesis sınırları, üretim ölçümü ve emisyon izleme yöntemi bir kez tanımlanır; ETS raporu, tahsisat hesabı ve müşteriye verilen gömülü emisyon beyanı aynı kaynaktan çıkar. Müşteriye verilen sayı ile resmî rapora giren sayının çelişmesi, iki tarafta da güven kaybettiren bir durumdur ve tek veri kaynağı bu riski ortadan kaldırır.

Bundan sonrası§

Tesisin gömülü emisyon verisi, doğrulama raporu ve AB'deki beyan sahibiyle paylaşım akışı CBAM Registry O3CI yazısında. ETS tarafının hesabı kıyas yöntemi ve uygulamalı hesap örneğinde, ölçüm altyapısının kuruluşu İzleme Metodolojisi Planı ve alt tesis yazılarında. Sektöre özgü ayrıntılar çimento, demir-çelik ve alüminyum sayfalarındadır.