Uyum maliyeti: hangi kalem nereden doğar

ETS bütçesi çoğu tesiste tek satır olarak kurulur: tahsisat açığı. Oysa açık henüz oluşmadan başlayan ve her yıl tekrar eden kalemler vardır. Aşağıda her kalemin dayanağı ve büyüklüğünün neye bağlı olduğu duruyor; tutar verilmiyor, çünkü çoğu ilan edilmedi.

Bir defalık kalemler§

Başvuru bedeli. Sera gazı emisyon izni başvurusu için bir bedel ödenir; bu bedeller 7552 sayılı Kanunun 12 nci maddesi uyarınca genel bütçenin (B) işaretli cetveline özel gelir olarak kaydedilir (Madde 7/3). Başvuru reddedilirse iade edilmez (Madde 7/8). Tutar Yönetmelikte yazmaz.

İlk kurulum işleri. İzleme planı ve İzleme Metodolojisi Planının hazırlanması, alt tesis sınırlarının çıkarılması, akım şeması ve veri akış şemasının çizilmesi, yazılı prosedürlerin kurulması. Bu işler ya iç kaynakla ya danışmanlıkla yapılır; her iki durumda da bütçe kalemi.

Ölçüm altyapısı. Mevcut sayaç ve kantar düzeni izleme planının gerektirdiği hassasiyeti karşılamıyorsa cihaz yatırımı doğar. Bu kalem tesise göre en çok değişen kalem; ölçüm noktası eksikliği geç fark edilirse yıl içinde acil yatırıma dönüşür.

Her yıl tekrar eden kalemler§

Personel. EK-3, izin başvurusunda kategoriye göre yeterli personel bulundurulmasını şart koşar: Kategori C tesislerde sera gazı izleme ve raporlama alanında en az 2 yıl tecrübeli 2 personel, Kategori B tesislerde 1 yıl tecrübeli 1 personel. Bu niteliklere sahip personeli bünyesinde bulundurmayan firmalar aynı kriterleri sağlayan gerçek veya tüzel kişileri görevlendirebilir (EK-3/9). Yani kalem ya bordroda ya hizmet alımında durur, ama kaçınılamaz.

Laboratuvar ve analiz. Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler ve analitik yöntemler için ilgili standartlara göre akredite laboratuvar kullanılır (Madde 32). Yakıt ve hammadde analiz sıklığı örnekleme planından çıkar; sıklık arttıkça kalem büyür.

Doğrulama. Emisyon raporu ve Faaliyet Seviyesi Raporu, Başkanlığa gönderilmeden önce doğrulanmak zorunda (Madde 30/1). Doğrulayıcı kuruluş işletmeden bağımsız çalışır (Madde 31/1) ve akreditasyon kuralları Madde 33'te. Ücreti Yönetmelik düzenlemez; piyasada oluşur ve tesis büyüklüğü, kaynak akışı sayısı, saha ziyareti gün sayısı ile bulgu yoğunluğuna göre değişir.

Kayıt ve arşiv. Bütün veriler ve bilgi kayıtları en az 10 yıl saklanır (Madde 37). Doğrudan görünen bir gider olmasa da sistem, yedekleme ve erişim düzeni gerektirir.

Piyasa katılımı. İşlem Kayıt Sistemi ve piyasa işlemleri için ücretler EPDK düzenlemelerine bağlı. 2026 tutarları belli: EPDK'nın 27 Kasım 2025 tarihli ve 13979 sayılı Kurul kararı yıllık katılım ücretini 100.000 TL, spot birim işlem ücretini 4 TL/tCO₂e olarak belirledi (KDV hariç). Dökümü piyasa nasıl işleyecek yazısında. Bu tarifenin 1 Ocak 2026'dan geçerli olması, Türkiye ETS'te 2026 için fiyat veya teslim başladığı anlamına gelmez. KPK/2026/1, 2026 sistem yılını yalnız raporlamaya ayırmıştır.

Asıl kalem: tahsisat açığı§

Tahsisat açığı, doğrulanmış emisyon ile eline geçen ücretsiz tahsisat arasındaki fark. Ücretsiz tahsisat, alt tesis özelinde kıyas değeri, ücretsiz tahsisat oranı ve sektörel faaliyet katsayısının faaliyet seviyesiyle çarpımından çıkar (Madde 13/7).

Pilot ücretsiz tahsisat oranı %100 ve SFK=1'dir. Faaliyet seviyesi doğrulanmış tesis verisinden gelir; sayısal kıyas ve fiyat ayrıca ilan edileceği için bunlar senaryolanır. 2027 emisyonunun teslimi Kasım 2028 son iş günündedir.

Buradaki kritik nokta, açığın üretim miktarıyla değil emisyon yoğunluğuyla ilgili olması. Aynı üretimde yoğunluğu kıyas değerinin altına indiren tesiste açık kapanır, hatta fazla oluşur.

Kaçınılan maliyet: yaptırımlar§

Yaptırım tutarları aynı tabloya yazılmalı, çünkü uyum bütçesinin gerekçesi bunlar. Raporlama yükümlülüğünü yerine getirmeyen tesisler için kategori ve emisyon aralığına göre tutarlar Madde 35’te sayılır; Kanun 14(1)(b) ETS kapsamındaki rapor cezasının iki katını düzenler. İzinsiz faaliyet hesabı doğrulanmış raporun varlığına göre dallanır; eksik teslim cezası piyasa fiyatına bağlıdır. Bu nedenle tek bir ihlal için her tesis bakımından "en pahalı" sıralaması yapılamaz. Kanun Geçici 1(1)’deki pilot idari para cezası %80 indirimi ayrıca değerlendirilir. 2027 tesliminin 2028’deki ihlaline indirim uygulanacağı otomatik varsayılmaz; güncel yıl, ihlal tarihi ve resmi uygulama kontrol edilir. Ayrıntısı yaptırımlar yazısında.

Bir de görünmeyen kalem var: doğrulama bulgusu nedeniyle raporun zamanında sunulamaması. 30 Nisan kaçırıldığında doğan sonuç, doğrulama ücretinden çok daha büyük olabilir.

Bütçeyi nasıl kurmalı§

Altı kalemi ayrı satırlarda tutan bir tablo, tek satırlık "karbon maliyeti" tahmininden daha kullanışlı: bir defalık kurulum, personel, laboratuvar, doğrulama, piyasa katılımı, tahsisat açığı. İlk beşi bugünden büyüklük sırasına konabilir; altıncısı Kurul kararları ilan edilene kadar aralık olarak taşınır.

Yatırım kararını değiştiren şey de bu tablo. Yoğunluk düşüren bir yatırımın geri dönüşü, yalnız yakıt tasarrufuyla değil, azalan tahsisat açığıyla birlikte hesaplanır.

Örneğin pilot kurallarıyla okunması§

Bu sayfadaki kıyas ve fiyat varsayımsaldır; resmî tahsisat ilanı değildir. Pilot SFK=1 ise Usul 12(6)'daki gerçek kuraldır. Ücretsiz oran %100 olsa da kıyas üzerinden hesaplanan miktar gerçek emisyona eşit olmak zorunda değildir. Elektrik dengelemesi ve emisyon atfına dayalı üç tür bu ürün formülünden ayrı değerlendirilir.

2027 emisyonunun teslimi Kasım 2028'in son iş günündedir. Pilot tahsisatı bankalanamaz veya ödünç alınamaz; eksik teslim borcunun ilk uygulama yılına eklenmesi tahsisatın sonraki döneme taşınması anlamına gelmez. 2026 teslim yükümlülüğü dışında gönüllü tamamlayıcı fiyat mekanizması ayrı hüküm taşır.

FSR için ilave doğrulama süreleri§

Ek-3'e göre FSR için Kategori B'ye 4, C'ye 5 adam-gün ve Tablo 2'deki faaliyet süreleri ilave edilir. Sözleşme toplamının tarifinde stratejik analiz saha ziyareti hariç tutulmuştur; ziyaretin zorunluluğu devam eder.

Ek-3 Tablo 1: kategoriye göre ilave süre§

Ek-3 Tablo 2: faaliyet kapsamına göre ilave süre§

Bu tablo pilot kapsama yeni faaliyet eklemez. Örneğin hidrojen yan faaliyetinin atfı Usul 10(6) ile ayrıca değerlendirilir. Kaynaktaki nitrik asit satırında emisyon parantezi iki kez yazılmıştır; burada okunabilirlik için bir kez gösterilmiştir. Uzun çizgi bulunan satırlardan otomatik sıfır süre üretilmez.

Ek-3 Tablo 3: saha ziyareti ilavesi§

10, 11 ve 12 gün ile 14 günün üzerindeki süreler için Tablo 3'te satır yoktur; araya sayı yerleştirilmez. Tablo 2'deki uzun çizgi işareti otomatik sıfır sayılmaz. Baş doğrulayıcıya ilave sürelerin toplamı 45 adam-günü aşamaz; bu bütün doğrulama sözleşmesinin 45 günle sınırlı olduğu anlamına gelmez. Açıklanmayan süre birleşimleri için Başkanlığın uygulama açıklaması beklenir; kesin süre veya fiyat üretilmez. Dayanak: Usul 13(10–11),14(5), Ek-3.

Pilot belgesi ve kaynak tarihi§

Pilot Usul ve Esaslar bütün madde ve ekleri birlikte açıklar. Özgün resmî PDF · Kütüphanedeki indirilebilir kopya. Belge 30 Eylül 2026 tarihli, 18626 sayılı Olur ile onaylandı ve Madde 20 uyarınca aynı gün yürürlüğe girdi. Başkanlığın duyurusu 1 Ekim 2026 tarihlidir; kaynak kontrolü de aynı gün yapıldı.

Bundan sonrası§

Tahsisatın mekaniği tahsisat formülü ve kıyas yöntemi yazılarında; yıllık takvim uyum döngüsünde; piyasa tarafı piyasa nasıl işleyecek yazısında.