Uyum maliyeti: hangi kalem nereden doğar

ETS bütçesi çoğu tesiste tek satır olarak kurulur: tahsisat açığı. Oysa açık henüz oluşmadan başlayan ve her yıl tekrar eden kalemler vardır. Aşağıda her kalemin dayanağı ve büyüklüğünün neye bağlı olduğu duruyor; tutar verilmiyor, çünkü çoğu ilan edilmedi.

Bir defalık kalemler§

Başvuru bedeli. Sera gazı emisyon izni başvurusu için bir bedel ödenir; bu bedeller 7552 sayılı Kanunun 12 nci maddesi uyarınca genel bütçenin (B) işaretli cetveline özel gelir olarak kaydedilir (Madde 7/3). Başvuru reddedilirse iade edilmez (Madde 7/8). Tutar Yönetmelikte yazmaz.

İlk kurulum işleri. İzleme planı ve İzleme Metodolojisi Planının hazırlanması, alt tesis sınırlarının çıkarılması, akım şeması ve veri akış şemasının çizilmesi, yazılı prosedürlerin kurulması. Bu işler ya iç kaynakla ya danışmanlıkla yapılır; her iki durumda da bütçe kalemi.

Ölçüm altyapısı. Mevcut sayaç ve kantar düzeni izleme planının gerektirdiği hassasiyeti karşılamıyorsa cihaz yatırımı doğar. Bu kalem tesise göre en çok değişen kalem; ölçüm noktası eksikliği geç fark edilirse yıl içinde acil yatırıma dönüşür.

Her yıl tekrar eden kalemler§

Personel. EK-3, izin başvurusunda kategoriye göre yeterli personel bulundurulmasını şart koşar: Kategori C tesislerde sera gazı izleme ve raporlama alanında en az 2 yıl tecrübeli 2 personel, Kategori B tesislerde 1 yıl tecrübeli 1 personel. Bu niteliklere sahip personeli bünyesinde bulundurmayan firmalar aynı kriterleri sağlayan gerçek veya tüzel kişileri görevlendirebilir (EK-3/9). Yani kalem ya bordroda ya hizmet alımında durur, ama kaçınılamaz.

Laboratuvar ve analiz. Hesaplama faktörlerinin belirlenmesine yönelik analizler ve analitik yöntemler için ilgili standartlara göre akredite laboratuvar kullanılır (Madde 32). Yakıt ve hammadde analiz sıklığı örnekleme planından çıkar; sıklık arttıkça kalem büyür.

Doğrulama. Emisyon raporu ve Faaliyet Seviyesi Raporu, Başkanlığa gönderilmeden önce doğrulanmak zorunda (Madde 30/1). Doğrulayıcı kuruluş işletmeden bağımsız çalışır (Madde 31/1) ve akreditasyon kuralları Madde 33'te. Ücreti Yönetmelik düzenlemez; piyasada oluşur ve tesis büyüklüğü, kaynak akışı sayısı, saha ziyareti gün sayısı ile bulgu yoğunluğuna göre değişir.

Kayıt ve arşiv. Bütün veriler ve bilgi kayıtları en az 10 yıl saklanır (Madde 37). Doğrudan görünen bir gider olmasa da sistem, yedekleme ve erişim düzeni gerektirir.

Piyasa katılımı. İşlem Kayıt Sistemi ve piyasa işlemleri için ücretler EPDK düzenlemelerine bağlı. 2026 tutarları belli: EPDK'nın 27 Kasım 2025 tarihli ve 13979 sayılı Kurul kararı yıllık katılım ücretini 100.000 TL, spot birim işlem ücretini 4 TL/tCO₂e olarak belirledi (KDV hariç). Dökümü piyasa nasıl işleyecek yazısında. Bu tarifenin 1 Ocak 2026'dan geçerli olması, Türkiye ETS'te 2026 için fiyat veya teslim başladığı anlamına gelmez. KPK/2026/1, 2026 sistem yılını yalnız raporlamaya ayırmıştır.

Asıl kalem: tahsisat açığı§

Tahsisat açığı, doğrulanmış emisyon ile eline geçen ücretsiz tahsisat arasındaki fark. Ücretsiz tahsisat, alt tesis özelinde kıyas değeri, ücretsiz tahsisat oranı ve sektörel faaliyet katsayısının faaliyet seviyesiyle çarpımından çıkar (Madde 13/7).

Dört çarpandan pilot ücretsiz tahsisat oranı %100 olarak belli, faaliyet seviyesi tesisin kendi verisidir. Sayısal kıyas değeri ile sektörel faaliyet katsayısı henüz ilan edilmediği için bugün tek bir açık sayısı hesaplanamıyor. Yapılabilecek olan, bu iki değer için senaryo aralığı kurmaktır. Uygulamalı hesap örneği bunu üç senaryoda gösterir. Yönetmeliğin genel döngüsünde açık piyasadan alınır ve teslim Kasım ayının son iş gününde yapılır (Madde 16). Bu fiyat ve teslim kalemi 2026 emisyonlarına uygulanmaz; 2027 pilot akışının ayrıntıları henüz yayımlanmamıştır.

Buradaki kritik nokta, açığın üretim miktarıyla değil emisyon yoğunluğuyla ilgili olması. Aynı üretimde yoğunluğu kıyas değerinin altına indiren tesiste açık kapanır, hatta fazla oluşur.

Kaçınılan maliyet: yaptırımlar§

Yaptırım tutarları aynı tabloya yazılmalı, çünkü uyum bütçesinin gerekçesi bunlar. Raporlama yükümlülüğünü yerine getirmeyen tesisler için kategori ve emisyon aralığına göre tutarlar Madde 35'te sayılır ve ETS kapsamındaki tesiste iki katına çıkar; bu hâliyle kapsamdaki bir tesis için Yönetmeliğin en pahalı tek ihlalidir. İzinsiz faaliyet ayrı bir kalemdir ve katlanmaz. Ayrıntısı yaptırımlar yazısında.

Bir de görünmeyen kalem var: doğrulama bulgusu nedeniyle raporun zamanında sunulamaması. 30 Nisan kaçırıldığında doğan sonuç, doğrulama ücretinden çok daha büyük olabilir.

Bütçeyi nasıl kurmalı§

Altı kalemi ayrı satırlarda tutan bir tablo, tek satırlık "karbon maliyeti" tahmininden daha kullanışlı: bir defalık kurulum, personel, laboratuvar, doğrulama, piyasa katılımı, tahsisat açığı. İlk beşi bugünden büyüklük sırasına konabilir; altıncısı Kurul kararları ilan edilene kadar aralık olarak taşınır.

Yatırım kararını değiştiren şey de bu tablo. Yoğunluk düşüren bir yatırımın geri dönüşü, yalnız yakıt tasarrufuyla değil, azalan tahsisat açığıyla birlikte hesaplanır.

Bundan sonrası§

Tahsisatın mekaniği tahsisat formülü ve kıyas yöntemi yazılarında; yıllık takvim uyum döngüsünde; piyasa tarafı piyasa nasıl işleyecek yazısında.